Shloka 19
Adhyāya 240: Indriya–Manas–Buddhi–Ātman — The Inner Hierarchy and Restraint (इन्द्रिय-मनस्-बुद्धि-आत्म-क्रमः)
विधूम इव दीप्तार्चिरादित्य इव दीप्तिमान्
vyāsa uvāca | vidhūma iva dīptārcir āditya iva dīptimān, sattva-saṃsevanād dhīro nidrām ucchettum arhati | vidvān yoge ye kāma-krodha-lobha-bhayaṃ pañcamaṃ ca svapnam—ime pañca doṣāḥ proktāḥ—tān sarvathā ucchetayet | teṣāṃ madhye krodhaṃ śamena (manonigrahena) jayet, kāmaṃ saṅkalpa-tyāgena parājayet, tathā dhīraḥ sattva-guṇa-sevanena nidrāyā ucchedaṃ kartum arhati ||
ব্যাসে ক’লে—ধোঁৱাহীন শিখাৰ দৰে, দীপ্তিমান সূৰ্যৰ দৰে, ধীৰ পুৰুষ সত্ত্বৰ সাধনাৰে নিদ্ৰা ছিন্ন কৰিবলৈ যোগ্য হয়। যোগত জ্ঞানীসকলে পাঁচ দোষ কৈছে—কাম, ক্ৰোধ, লোভ, ভয় আৰু পঞ্চম স্বপ্ন; এইবোৰ সম্পূৰ্ণৰূপে মূলসহ উচ্ছেদ কৰিব লাগে। ইয়াৰ ভিতৰত ক্ৰোধক শম—মনোনিগ্ৰহ—দ্বাৰা জয় কৰিব, কামক সংকল্প-ত্যাগে পৰাভূত কৰিব; আৰু সত্ত্বগুণ পোষণ কৰিলে ধীৰ পুৰুষে নিদ্ৰাৰ অন্ত কৰিব পাৰে।
व्यास उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that a yogic aspirant should uproot five inner obstacles—desire, anger, greed, fear, and dreaming—and that practical methods exist: anger is subdued by śama (calm self-restraint), desire is weakened by abandoning saṅkalpa (the mental resolve that feeds craving), and sleep/torpor is overcome by cultivating sattva (clarity and balance).
Within Śānti Parva’s instruction on peace and inner discipline, Vyāsa delivers a didactic teaching on yogic self-mastery, using luminous imagery (smokeless flame, radiant sun) to describe the purified, sattvic practitioner who becomes capable of overcoming sleep and other mental faults.