Shloka 263
अध्यात्म-तत्त्व-निर्णयः
Adhyātma Taxonomy: Elements, Faculties, and Guṇas
सर्वेडन्त:स्था इमे लोका बाह्[मेषां न किंचन । वह परमात्मा न ऊपर है न नीचे और न वह अगल-बगलमें अथवा बीचमें ही है। कोई भी स्थानविशेष उसको ग्रहण नहीं कर सकता
sarve 'ntaḥsthā ime lokā bāhyaṃ eṣāṃ na kiṃcana | sa paramātmā na ūrdhvaṃ na adho na tiryak na madhye 'pi | na kaścid deśaviśeṣas taṃ grahītuṃ śaknoti | sa paramātmā naikasmin deśe sthitvā anyadeśaṃ gacchati | ime samastā lokāḥ tasyaiva antar eva sthitāḥ | eṣāṃ kaścid aṃśo vā pradeśo vā tasya bahiḥ na vidyate ||
ব্যাসে ক’লে—এই সকলো লোক আত্মাৰ ভিতৰতে অন্তঃস্থিত; সিহঁতৰ একো অংশো তেওঁৰ বাহিৰত নাই। সেই পৰমাত্মা ‘ওপৰত’ নহয়, ‘তলত’ নহয়, কাষত নহয়, ‘মাজত’ বুলিও কোনো স্থান-সীমাত আবদ্ধ নহয়। কোনো বিশেষ দেশ তেওঁক ধাৰণ বা গ্ৰহণ কৰিব নোৱাৰে; আৰু তেওঁ এক স্থানৰ পৰা আন স্থানলৈ গমনো নকৰে। সমগ্ৰ লোকসমষ্টি তেওঁৰ ভিতৰতে প্ৰতিষ্ঠিত; সিহঁতৰ কোনো অংশ বা প্ৰদেশ পৰমাত্মাৰ বাহিৰত নহয়।
व्यास उवाच
Educational Q&A
The Supreme Self (Paramātmā) is all-pervading and cannot be confined by spatial categories like above/below/inside/outside; all worlds exist within Him, and nothing lies outside Him. This reframes reality from location-based thinking to an all-encompassing spiritual ground.
In Śānti Parva’s instruction on peace and liberation, Vyāsa delivers a philosophical teaching: he describes the Paramātmā as unmoving, unbounded by place, and the inner support of all realms—guiding the listener toward contemplative understanding rather than ritual or worldly measurement.