Shloka 16
Adhyātma-krama: Indriya–Manas–Buddhi–Ātman Hierarchy and Citta-Prasāda (आध्यात्मक्रमः)
उत्सीदन्ति स्वधर्माक्ष तत्राधर्मेण पीडिता: । गवां भूमेश्च ये चापामोषधीनां च ये रसा:,उस समय अधर्मसे पीड़ित हो सभी वर्णोके स्वधर्म नष्ट हो जाते हैं। गौ, जल, भूमि और ओषधियोंके रस भी नष्टप्राय हो जाते हैं
utsīdanti svadharmākṣa tatrādharmeṇa pīḍitāḥ | gavāṃ bhūmeś ca ye cāpāmoṣadhīnāṃ ca ye rasāḥ ||
ব্যাসে ক’লে—হে অক্ষ! যেতিয়া লোকসকল অধৰ্মে পীড়িত হয়, তেতিয়া তেওঁলোকৰ স্বধৰ্ম ভাঙি পৰে। সেই সময়ত জীৱনৰ আধাৰ—গৰু-ধন, ভূমি, জল আৰু ঔষধিৰ পুষ্টিৰস—সকলো ক্ষয়প্ৰাপ্ত হৈ যেন বিনষ্টপ্ৰায় হয়।
व्यास उवाच
Educational Q&A
Adharma does not remain a private moral failure; it erodes svadharma (right duty) across society and even weakens the life-supporting order of nature—cattle, land, water, and the nourishing potency of plants.
Vyāsa is instructing his listener (addressed as Akṣa), describing the consequences of a society dominated by adharma: social duties collapse and the natural world’s sustaining resources deteriorate.