Shloka 15
Vānaprastha-vṛtti and the Transition toward the Fourth Āśrama (वानप्रस्थवृत्तिः चतुर्थाश्रमोपक्रमश्च)
साधक वाणीका संयम करके पृथ्वी, जल, तेज, वायु, आकाश, बुद्धि और अहंकार-सम्बन्धी सात धारणाओंको सिद्ध करता है। इनके विषयों (गन्ध, रस, रूप, स्पर्श, शब्द, अहंवृत्ति और निश्चय) से सम्बन्धित सात प्रधारणाएँ इनकी पार्श्ववर्तिनी एवं पृष्ठवर्तिनी हैं ।।
kramaśaḥ pārthivaṃ yac ca vāyavyaṃ khaṃ tathā payaḥ | jyotiṣo yat tadaiśvaryam ahaṅkārasya buddhitaḥ | avyaktasya tathaiśvaryaṃ kramaśaḥ pratipadyate ||
সাধকে বাক্সংযম কৰি পৃথিৱী, জল, তেজ, বায়ু, আকাশ, বুদ্ধি আৰু অহংকাৰ-সম্বন্ধীয় সাত ধাৰণা সিদ্ধ কৰে। ইয়াৰ বিষয়—গন্ধ, ৰস, ৰূপ, স্পৰ্শ, শব্দ, অহংবৃত্তি আৰু নিশ্চয়—সম্বন্ধীয় সাত প্ৰধাৰণা ইয়াৰ পাৰ্শ্ব আৰু পৃষ্ঠত অৱস্থিত বুলি কোৱা হয়। এইদৰে সাধকে ক্ৰমে পৃথিৱী, জল, তেজ, বায়ু, আকাশ, অহংকাৰ আৰু বুদ্ধিৰ ঐশ্বৰ্যত অধিকার লাভ কৰে; তাৰ পিছত ক্ৰমপূৰ্বক অব্যক্ত ব্ৰহ্মৰ ঐশ্বৰ্যও প্ৰাপ্ত হয়।
व्यास उवाच
Educational Q&A
Spiritual progress is sequential: through restraint and disciplined practice, one gains mastery over the gross elements, then over the subtle inner faculties (ego and intellect), and finally realizes the Unmanifest. The verse reframes ‘power’ as self-mastery leading toward liberation rather than external control.
In the Śānti Parva’s instruction on peace and liberation, Vyāsa describes a yogic ascent. He outlines how a sādhaka, advancing step by step, transcends the elemental and psychological layers of experience and ultimately reaches the level of the avyakta.