Shloka 34
Śrī–Indra–Bali Saṃvāda: The Departure and Fourfold Placement of Lakṣmī
तस्मिन् गूढे च दग्धे च भिन्ने मरणधर्मिणि । अन्योअस्माज्जायते देहस्तमाहु: सत्त्वसंक्षयम्
tasmin gūḍhe ca dagdhe ca bhinne maraṇadharmiṇi | anyo ’smāj jāyate dehas tam āhuḥ sattvasaṃkṣayam ||
ভীষ্মে ক’লে— “তেওঁলোকৰ মতে অবিদ্যা আদি কাৰণসমূহ সুষুপ্তি আৰু প্ৰলয়তো সংস্কাৰ-ৰূপে গূঢ় হৈ থাকে। সেয়া থাকিলে নশ্বৰ দেহ ভাঙি নষ্ট হ’লে সেই একে কাৰণসমূহৰ পৰা আন এটা দেহ জন্মে—ইয়াক তেওঁলোকে ‘সত্ত্ব-ক্ষয়’ বুলে। কিন্তু জ্ঞানৰ দ্বাৰা অবিদ্যা আদি নিমিত্ত দগ্ধ হ’লে, দেহপাতে সত্ত্ব (বুদ্ধি)-ৰ ক্ষয়েই মোক্ষ—এনেদৰে তেওঁলোকে কয়।”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
As long as ignorance and its latent causal forces remain, the destruction of one mortal body leads to the arising of another (rebirth). When those causes are ‘burned’ by true knowledge, then after the body falls there is no further production of embodiment; the inner instrument (sattva/buddhi) itself comes to cessation—this is described as moksha.
In the Shanti Parva’s instruction on peace and liberation, Bhishma explains to the listener the mechanism of continued embodiment versus release: ordinary death does not end the cycle if the causal seeds remain, but knowledge that destroys ignorance ends the conditions for another birth.