Shloka 11
बलीन्द्रसंवादः — Kāla, Anityatā, and the Limits of Agency
Mahābhārata 12.217
संयोगलक्षणोत्पत्ति: कर्मणा गृह्ते यथा । करणै: कर्मनिर्वृत्ति: कर्ता यद् यद् विचेष्टते । कीर्त्यते शब्दसंज्ञाभि: को5हमेषो5प्यसाविति
saṃyoga-lakṣaṇotpattiḥ karmaṇā gṛhyate yathā | karaṇaiḥ karma-nirvṛttiḥ kartā yad yad viceṣṭate | kīrtyate śabda-saṃjñābhiḥ ko’ham eṣo’py asāv iti ||
প্ৰকৃতি আৰু পুৰুষৰ সংযোগ-লক্ষণৰ পৰা স্থাৱৰ-জংগম জগতৰ উৎপত্তি হয়; সেয়া কৰ্ম আৰু কৰ্মফলৰ দ্বাৰাই বুজা যায়। এই দেহধাৰী মন আৰু ইন্দ্ৰিয়-ৰূপ কৰণৰ দ্বাৰা কৰ্ম সম্পাদন কৰে; যি যি কৰ্ম কৰে, সেই সেই কৰ্মৰ কৰ্তা বুলি তাক কোৱা হয়। ‘কোন?’, ‘মই’, ‘এই’ আৰু ‘সেই’—এনে শব্দ-সঞ্জ্ঞাৰে লোকব্যৱহাৰত তাৰেই বৰ্ণনা কৰা হয়।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Identity as “doer” is a conventional designation arising in the domain of karma: when consciousness (Puruṣa) is conjoined with nature (Prakṛti), actions occur through instruments like mind and senses, and on that basis one is labeled “I/this/that” and held to agency.
In the Śānti Parva’s instruction on liberation-oriented ethics and philosophy, Bhīṣma explains to the inquirer how the world-process and personal identity are understood through action, and how linguistic labels of selfhood track performed deeds rather than an ultimate, independent agent.