Shloka 3
Yoga, Nārāyaṇa as Supreme Principle, and the Emanation of Categories
Sāṅkhya-Yoga Outline
रजस्तम: सत्त्वमथो तृतीयं गच्छत्यसौ स्थानगुणान् विरूपान् | तथेन्द्रियाण्याविशते शरीरी हुताशनं वायुरिवेन्धनस्थम्
Bhīṣma uvāca | rajastamaḥ sattvam atho tṛtīyaṁ gacchaty asau sthānaguṇān virūpān | tathendriyāṇy āviśate śarīrī hutāśanaṁ vāyur ivendhanastham ||
ভীষ্ম ক’লে—এই শৰীৰী আত্মা ৰজঃ, তমঃ আৰু তৃতীয় সত্ত্ব—এই তিন গুণৰ নানাবিধ অৱস্থা আৰু ৰূপত প্ৰৱেশ কৰে; যাৰ সৈতে সুখ-দুঃখ আদি লক্ষণ পৰস্পৰ ভিন্ন। তেনেকৈ সি ইন্দ্ৰিয়সমূহতো প্ৰৱিষ্ট হয়—যেনেকৈ ইন্ধনত অৱস্থিত অগ্নিত বায়ু প্ৰৱেশ কৰি তাক প্ৰজ্বলিত কৰে, তেনেকৈ আত্মা নিজৰ সান্নিধ্যৰে ইন্দ্ৰিয়ক চেতন কৰি অভিজ্ঞতাৰ শক্তি জাগ্ৰত কৰে।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The Self, while distinct, experiences life through the changing modes (guṇas) of nature—sattva, rajas, and tamas. These modes generate different states and qualities (such as pleasure and pain), and the embodied Self ‘enters’ the senses to cognize them, enlivening the faculties the way wind intensifies fire in fuel.
In the Śānti Parva’s instruction on dharma and liberation, Bhīṣma continues advising Yudhiṣṭhira about the inner constitution of experience. He explains how the guṇas shape mental and sensory states and uses the wind-and-fire simile to show how the indwelling Self activates the senses.