Shloka 22
Yoga, Nārāyaṇa as Supreme Principle, and the Emanation of Categories
Sāṅkhya-Yoga Outline
जैसे सूर्यग्रहणकालमें चन्द्रमा सूर्यसे संयुक्त होनेपर सूर्यमें छायारूपी राहुका दर्शन होता है, उसी प्रकार शरीरसे संयुक्त होनेपर शरीरधारी आत्माकी उपलब्धि होती है ।।
yathā candrārka-nirmuktaḥ sa rāhunopalabhyate | tadvac charīra-nirmuktaḥ śarīrī nopalabhyate ||
ভীষ্মে ক’লে—যেনেকৈ সূৰ্যগ্ৰহণৰ সময়ত চন্দ্ৰ সূৰ্যৰ সৈতে সংযুক্ত হ’লে সূৰ্যত ছায়াৰূপ ৰাহুৰ দৰ্শন হয়, তেনেকৈ দেহৰ সৈতে সংযোগ হ’লে দেহধাৰী আত্মাৰ উপলব্ধি হয়। আৰু যেনেকৈ চন্দ্ৰ-সূৰ্য পৃথক হ’লে সূৰ্যত ৰাহুৰ উপলব্ধি নাথাকে, তেনেকৈ দেহৰ পৰা বিচ্ছিন্ন হ’লে দেহধাৰী আত্মাও দৰ্শনৰ বিষয় নহয়।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Perception of the ‘embodied self’ depends on the body as a condition and instrument; when that association is absent, the self is not available to ordinary sense-perception—implying the Self is subtler than what the senses can objectify.
In Shanti Parva’s instruction on dharma and liberation, Bhishma explains to the listener (Yudhishthira contextually) a philosophical point using an eclipse analogy: Rāhu’s presence is inferred/seen only under conjunction, just as the self is ‘noticed’ in embodied life but not as a visible object when separated from the body.