Shloka 12
Varāha-avatāra: Viṣṇu’s subterranean intervention and the cosmic nāda (Śānti-parva 202)
यथा च वक्चित् परशुं गृहीत्वा धूमं न पश्येज्ज्वलनं च काछ्े । तद्वच्छरीरोदरपाणिपादं छित्त्वा न पश्यन्ति ततो यदन्यत्,जैसे कोई मनुष्य कुल्हाड़ी लेकर लकड़ीको चीरे तो उसमें उसे न तो आग दिखायी देगी और न धुआँ ही प्रकट होगा, उसी प्रकार इस शरीरका पेट फाड़ने या हाथ-पैर काटनेसे कोई उसे नहीं देख पाता, जो अन्तर्यामी आत्मा शरीरसे भिन्न है
yathā ca vakcit paraśuṁ gṛhītvā dhūmaṁ na paśyej jvalanaṁ ca kāṣṭhe | tadvac charīrodarapāṇipādaṁ chittvā na paśyanti tato yad anyat ||
যেনেকৈ কোনোবাই কুঠাৰ লৈ কাঠ চিৰিলেও তাত ন ধোঁৱা দেখা যায় ন আগুন, তেনেকৈ দেহৰ পেট ফালি বা হাত-পা কাটি পেলালেও সেই ‘অন্য’ তত্ত্ব দেখা নাযায়—যি অন্তৰ্যামী আত্মা, দেহৰ পৰা পৃথক।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The Self (ātman), the inner witness distinct from the body, cannot be perceived through physical cutting or violence; it is known through discernment and inner realization. The verse rejects the idea that the deepest reality is discoverable by merely examining or harming the body.
In Śānti Parva, Bhīṣma instructs on dharma and higher knowledge. Here he uses an analogy—splitting wood does not reveal fire or smoke—to explain that mutilating the body does not reveal the indwelling Self, emphasizing a shift from external action to inner understanding.