Shloka 8
बक-गौतमाख्यानम् / The Baka–Gautama Account
On Gratitude and Friendship Ethics
ततस्तस्योत्तरं वाक््यं स्वरवर्णोपपादितम् । शिक्षया चोपपन्नाय द्रोणशिष्याय भारत,वैशम्पायनजी कहते हैं--भरतनन्दन! जनमेजय! बुद्धिमान् माद्रीपुत्र नकुलकी वह बात कौशलयुक्त तो थी ही, सूक्ष्म तथा विचित्र अर्थसे भी सम्पन्न थी। उसे सुनकर बाणशय्यापर सोये हुए धनुर्वेदके पारड्गत विद्वान् धर्मज्ञ भीष्मने शिक्षाप्राप्त महामनस्वी द्रोणशिष्य नकुलको सुन्दर स्वर एवं वर्णोंसे युक्त वाणीमें इस प्रकार उत्तर देना आरम्भ किया
tatas tasyottaraṃ vākyaṃ svaravarṇopapāditam | śikṣayā copapannāya droṇaśiṣyāya bhārata vaiśampāyana uvāca—bharatanandana janamejaya buddhimān mādrīputro nakulasya sā vāk kauśalayuktā to thā hī sūkṣmā tathā vicitrārthena ca sampannā | tāṃ śrutvā bāṇaśayyāyāṃ śayānaḥ dhanurvedapāragaḥ vidvān dharmajño bhīṣmaḥ śikṣāprāptaṃ mahāmanasvinaṃ droṇaśiṣyaṃ nakulaṃ sundara-svara-varṇayuktayā vāṇyā evam uttaraṃ prārabhata |
তাৰ পিছত তেওঁৰ প্ৰতি উত্তৰস্বৰূপে সুগঠিত স্বৰ আৰু স্পষ্ট বৰ্ণে অলংকৃত বাক্য উচ্চাৰিত হ’ল। হে ভাৰত! শিক্ষা-বিদ্যাত প্ৰশিক্ষিত দ্ৰোণশিষ্যক উদ্দেশ কৰি এই উত্তৰ কোৱা হ’ল। বৈশম্পায়ন ক’লে—হে ভৰতনন্দন জনমেজয়! মাদ্ৰীপুত্ৰ বুদ্ধিমান নকুলৰ কথা কৌশলযুক্ত আছিল; সেয়া সূক্ষ্ম আৰু বিচিত্ৰ অৰ্থে সমৃদ্ধ আছিল। সেয়া শুনি, শৰশয্যাত শায়িত, ধনুৰ্বেদত পাৰদৰ্শী আৰু ধৰ্মজ্ঞ ভীষ্মে, শিক্ষাপ্ৰাপ্ত মহামনস্বী দ্ৰোণশিষ্য নকুলক মনোৰম স্বৰ আৰু স্পষ্ট ধ্বনিবৰ্ণে সজ্জিত বাণীৰে উত্তৰ দিবলৈ আৰম্ভ কৰিলে।
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse foregrounds the ethical value of disciplined speech and learning: a statement that is skillful, subtle, and meaning-rich—delivered with proper phonetic training (śikṣā), clear sounds (varṇa), and correct intonation (svara)—is worthy of serious dharmic response. It frames dharma-instruction as requiring both inner wisdom and outer clarity of expression.
Nakula, described as wise and trained under Droṇa, has spoken a nuanced and well-articulated statement. Bhīṣma, lying on the bed of arrows and renowned as both a master of archery and a knower of dharma, hears Nakula’s words and begins his reply. Vaiśampāyana narrates this to King Janamejaya.