Shloka 36
अविश्वास-निति: ब्रह्मदत्त–पूजनी-संवादः
Policy of Caution: The Brahmadatta–Pūjanī Dialogue
तदस्य स्याद् बलार्थ वा धन यज्ञार्थमेव च । भरतनन्दन! ये समस्त प्रजाएँ क्षत्रियोंकी हैं। राज्यभोग भी क्षत्रियोंके ही हैं और सारा धन भी उन्हींका है
tadasya syād balārthaṃ vā dhanaṃ yajñārtham eva ca | bharatanandana! ye samastāḥ prajāḥ kṣatriyāṇāṃ santi | rājyabhogā api kṣatriyāṇām eva santi, sarvaṃ dhanaṃ ca teṣām eva, na anyasya; kintu tad dhanaṃ tasya senāyai vā yajñānuṣṭhānāya vā bhavati |
ভীষ্মে ক’লে—সেই ধন হয় বলাৰ্থে, অৰ্থাৎ সেনাৰ পালন-পোষণৰ বাবে, নতুবা কেৱল যজ্ঞানুষ্ঠানৰ বাবেই। হে ভরতনন্দন! সমগ্ৰ প্ৰজা ক্ষত্ৰিয়সকলৰ অধীন; ৰাজ্যভোগো ক্ষত্ৰিয়সকলৰেই, আৰু সকলো ধনো তেওঁলোকৰেই—অন্যৰ নহয়। কিন্তু সেই ধন ব্যক্তিগত ভোগ-বিলাসৰ বাবে নহয়; সেনাবল ধাৰণ কৰিবলৈ বা যজ্ঞকর্ম সম্পাদনৰ বাবেই।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Royal wealth is ethically justified only when directed to public and dharmic ends—maintaining the kingdom’s protective strength (army) and sustaining sacred obligations (sacrifices)—not for mere personal enjoyment.
In the Shanti Parva’s instruction on Rajadharma, Bhishma addresses Yudhishthira (Bharatanandana) and explains the rightful purpose of a Kshatriya king’s control over subjects, revenues, and wealth: it must serve protection and ritual duty.