Shloka 23
Nīti-upadeśa to a Rājaputra: Self-restraint, Alliances, and Rival-Management (नीतिउपदेशः)
ततो गच्छसि सिद्धार्थ:पीड्यमानं महाजनम् | योगधर्मविदं पुण्यं कंचिदस्योपवर्णयेत्
tato gacchasi siddhārthaḥ pīḍyamānaṁ mahājanam | yogadharmavidaṁ puṇyaṁ kaṁcid asyopavarṇayet ||
তেতিয়া তোমাৰ উদ্দেশ্য সিদ্ধ হ’ব আৰু তুমি প্ৰস্থান কৰিবা। তাৰ পাছত সেই ৰজাৰ সন্মুখত পীড়িত প্ৰজাসকলৰ দুৰৱস্থা বৰ্ণনা কৰা, আৰু যোগধৰ্ম-জ্ঞাতা কোনো পুণ্যাত্মা পুৰুষৰ মহিমাও কীৰ্তন কৰা—যাতে শত্ৰু ৰজাই ৰাজ্য ত্যাগ কৰিবলৈ মন কৰে। কিন্তু যদি সি নিজৰ স্বভাৱত স্থিৰ হৈ থাকে আৰু বৈৰাগ্য ন জাগে, তেন্তে তুমি নিয়োজিত কৰা লোকসকলৰ দ্বাৰা সিদ্ধ, সৰ্বশত্ৰুবিনাশক ঔষধ-যোগ প্ৰয়োগ কৰি শত্ৰুৰ হাতী, ঘোঁৰা আৰু সৈন্যসকলক নিধন কৰোৱা।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma frames a strategy of moral persuasion: first move a hostile ruler by showing the suffering of the people and by praising a virtuous exemplar of yoga-dharma, so that renunciation or restraint may arise. The passage also reflects the tension in raja-dharma between ethical suasion and harsher measures when persuasion fails.
In Shanti Parva’s instruction on governance and policy, Bhishma advises how to influence an enemy king: narrate public suffering and highlight the greatness of a righteous, disciplined person to induce the enemy to abandon his claim. The accompanying prose context (as in the provided Hindi) continues with an escalation plan if the king remains unmoved.