Shloka 46
Kṣemadarśa–Kālakavṛkṣīya Saṃvāda: Counsel on Impermanence, Non-attachment, and Composure in Dispossession
(अन्यत्रोपनता हापत् पुरुषं तोषयत्युत । तेन शान्तिं न लभते नाहमेवेति कारणात् ।।
anyatropanatā hāpat puruṣaṃ toṣayaty uta | tena śāntiṃ na labhate nāham eveti kāraṇāt || anyeṣām api naśyanti suhṛdaś ca dhanāni ca | paśya buddhyā manuṣyāṇāṃ rājan āpadam ātmanaḥ ||
ভীষ্মে ক’লে—আন কাৰোব ওপৰত পৰা আপদে মূৰ্খ মানুহকো একধৰণৰ সন্তোষ দিয়ে; কিয়নো সি ভাবে—“মই সেই সংকটত নাই।” এই ভেদবুদ্ধিৰ কাৰণেই সি কেতিয়াও শান্তি নাপায়। হে ৰাজন, আনৰো ধন আৰু প্ৰিয় সুহৃদ নষ্ট হয়; সেয়ে স্পষ্ট বুদ্ধিৰে বিচাৰ কৰি চোৱা—তোমাৰ নিজৰ আপদো আন মানুহৰ আপদৰ দৰে একেই স্বভাৱৰ।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Taking comfort in another’s misfortune (‘it is not happening to me’) is a mark of delusion and becomes an obstacle to peace. True calm arises from discernment that adversity is a common human condition, which fosters humility and compassion rather than comparison.
In the Shanti Parva instruction, Bhishma counsels the grieving king (Yudhishthira) to reflect wisely on suffering: others too lose wealth and loved ones, so one should view one’s own calamity as part of the shared lot of humanity and thereby steady the mind.