Shloka 31
Nakula’s Engagement with Citra-sena and Karṇa’s Sons; Śalya Re-stabilizes the Kaurava Host
कवचोष्णीषसंछज्ञा पताकारुचिरद्रुमा । चक्रचक्रावलीजुष्टा त्रिवेणूरगसंवृता
kavacoṣṇīṣasaṃchannā patākāruciradrumā | cakracakrāvalījuṣṭā triveṇūragasaṃvṛtā ||
সঞ্জয়ে ক’লে—তেতিয়া সেই ৰণভূমিত ৰক্তৰ এক নদী ব’বলৈ ধৰিলে, যেন পৰলোকৰ দিশে ধাৱমান। ৰক্তেই আছিল তাৰ জল; ৰথবোৰ ঘূৰ্ণাবৰ্তৰ দৰে দেখা গ’ল; ধ্বজবোৰ তীৰৰ গছৰ দৰে থিয় হৈ থাকিল; অস্থিবোৰ কংকৰ-পাথৰৰ ভ্ৰম জগালে; কটা বাহুবোৰ সাপৰ দৰে প্ৰতীয়মান হ’ল; ধনুবোৰ আছিল তাৰ স্ৰোতধাৰা; পাৰ্শ্বত হাতীবোৰ পৰ্বতৰ দৰে, আৰু ঘোঁৰাবোৰ ছিটিয়াই থকা শিলাখণ্ডৰ দৰে। মেদ আৰু মজ্জা আছিল তাৰ কাদা; ছত্ৰবোৰ হংসৰ দৰে; গদাবোৰ নাওৰ দৰে লাগিল। কবচ আৰু পাগুৰি শ্যাওলাৰ দৰে তাৰ পৃষ্ঠত বিছাই পৰিল; পতাকাবোৰ সুন্দৰ গছৰ দৰে দীপ্ত হ’ল; চকৰ গুচ্ছ চক্রৱাক পক্ষীৰ জাকৰ দৰে তাৰ জল পান কৰিলে; আৰু ‘ত্ৰিবেণু’ সাপৰে ই ভৰি পৰিল।
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse uses a stark extended metaphor—turning the battlefield into a ‘river of blood’—to underline the moral cost of war: glory and power are purchased with suffering, and the material signs of heroism (armor, banners, chariots) become mere debris in a landscape of death. It implicitly warns that when dharma collapses into violence, the world itself appears inverted and polluted.
Sañjaya, narrating the Kurukṣetra war, describes the scene after intense fighting: blood flows like a river, and the scattered instruments of battle—wheels, banners, armor, turbans—are poetically reimagined as features of that river (trees, birds, moss, serpents), emphasizing the battlefield’s horrific transformation.