Shloka 65
Saptasārasvata-tīrtha-prasaṅgaḥ | The Saptasārasvata Pilgrimage Account and the Maṅkaṇaka Narrative
तथाश्मकुट्टैवनियैर्मुनिभिर्बहुभिववतम् । स्वाध्यायघोषसंघुष्ट मृगयूथशताकुलम्,तदनन्तर हलायुध बलदेवजी सप्तसारस्वत नामक तीर्थमें आये जो सरस्वतीके तीथॉमें सबसे श्रेष्ठ हैं। वहाँ अनेकानेक ब्राह्मणोंके समुदाय निवास करते थे। वेर, इंगुद, काश्मर्य (गम्भारी), पाकर, पीपल, बहेड़े, कंकोल, पलाश, करीर, पीलु, करूष, बिल्व, अमड़ा, अतिमुक्त, पारिजात तथा सरस्वतीके तटपर उगे हुए अन्य नाना प्रकारके वृक्षोंसे सुशोभित वह तीर्थ देखनेमें कमनीय और मनको मोह लेनेवाला है। वहाँ केलेके बहुत-से बगीचे हैं। उस तीर्थमें वायु, जल, फल और पत्ते चबाकर रहनेवाले, दाँतोंस ही ओखलीका काम लेनेवाले और पत्थरसे फोड़े हुए फल खानेवाले बहुतेरे वानप्रस्थ मुनि भरे हुए थे। वहाँ वेदोंके स्वाध्यायकी गम्भीर ध्वनि गूँज रही थी। मृगोंके सैकड़ों यूथ सब ओर फैले हुए थे। हिंसारहित धर्मपरायण मनुष्य उस तीर्थका अधिक सेवन करते थे। वहीं सिद्ध महामुनि मंकणकने बड़ी भारी तपस्या की थी
tathāśmakūṭṭaivanijair munibhir bahubhir āvṛtam | svādhyāyaghoṣasaṃghuṣṭaṃ mṛgayūthaśatākulam || tad-anantaraṃ halāyudhaḥ baladevājī saptasārasvata-nāmakaṃ tīrtham ājagāma, yat sarasvatī-tīrtheṣu śreṣṭhatamam | tatra bahavo brāhmaṇa-saṃghā nivasanty āsan | vera-iṅguda-kāśmarya (gambhārī)-pākara-pippala-bibhitaka-kaṅkola-palāśa-karīra-pīlu-karūṣa-bilva-āmrāṭaka-atimukta-pārijāta-prabhṛtibhiḥ sarasvatī-taṭodbhavaiś ca nānāvidhaiḥ vṛkṣaiḥ suśobhitam, darśanīyaṃ manoharaṃ ca tat tīrtham | tatra kadalī-vāṭikā bahvyaḥ | tatra vāyu-jala-phala-patra-bhakṣāḥ, dantair eva ulūkhalakarma-kāriṇaḥ, aśmabhir bhinnaphala-bhojinaś ca bahavo vānaprasthā munayaḥ paripūrṇāḥ | tatra vedānāṃ svādhyāyasya gambhīro dhvaniḥ pratidhvanati sma | mṛgāṇāṃ śataśo yūthāni sarvataḥ prasṛtāni | ahiṃsā-dharma-parāyaṇā manuṣyāḥ tat tīrtham adhikaṃ sevante sma | tatraiva siddho mahāmunir maṅkaṇako mahāntam tapaś caritavān iti |
বৈশম্পায়নে ক’লে—সেই তীৰ্থ বহু মুনিৰে ভৰি আছিল; তেওঁলোকে পাথৰেৰে বনফল কুটি-ফাটি জীৱন নিৰ্বাহ কৰিছিল। তাত বেদ-স্বাধ্যায়ৰ গম্ভীৰ ঘোষ প্ৰতিধ্বনিত হৈছিল আৰু শত শত হৰিণৰ দল চাৰিওফালে বিস্তৃত আছিল। তাৰ পাছত হালায়ুধ বলদেৱ সৰস্বতীৰ তীৰ্থসমূহৰ ভিতৰত শ্ৰেষ্ঠ বুলি খ্যাত ‘সপ্তসাৰস্বত’ নামৰ তীৰ্থলৈ আহিল। তাত ব্ৰাহ্মণসকলৰ বৃহৎ বৃহৎ সমুদায় বাস কৰিছিল। সৰস্বতীৰ তীৰত গজি উঠা বেৰ, ইঙ্গুদ, কাশ্মৰ্য (গম্ভাৰী), পাকৰ, পিপ্পল, বibhীতক, কঙ্কোল, পলাশ, কৰীৰ, পীলু, কৰূষ, বিল্ব, আম্ৰাটক, অতিমুক্ত, পাৰিজাত আদি নানাবিধ গছ-গছনিয়ে সেই তীৰ্থ শোভিত কৰিছিল—দৰ্শনত মনোহৰ আৰু মনক মোহিত কৰা। তাত কলাবাগানো বহু আছিল। বায়ু, জল, ফল আৰু পাত চিবাই জীৱন ধাৰণ কৰা, দাঁতকেই উখলিৰ দৰে ব্যৱহাৰ কৰা আৰু পাথৰে ফাটি লোৱা ফল খোৱা—এনে বহু বনবাসী (বানপ্ৰস্থ) মুনি তাত ভৰি আছিল। বেদাধ্যয়নৰ গম্ভীৰ ধ্বনি তাত গুঞ্জৰি উঠিছিল; হৰিণৰ দল সকলো দিশে বিস্তৃত আছিল। অহিংসাধৰ্মত নিবিষ্ট ধৰ্মপৰায়ণ লোকসকলে সেই তীৰ্থ বহুলভাৱে সেৱন কৰিছিল। সেই ঠাইতেই সিদ্ধ মহামুনি মঙ্কণকে মহাতপস্যা কৰিছিল।
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The passage elevates tīrtha-life as an ethical and spiritual ideal: non-violence (ahiṃsā), disciplined learning (svādhyāya), and austerity (tapas) create a community where humans, sages, and wildlife coexist without fear, making the place ‘foremost’ not merely by geography but by conduct.
Vaiśampāyana describes a Sarasvatī pilgrimage site—Saptasārasvata—just as Baladeva arrives there. The scene is painted with hermit-sages living on simple forest fare, constant Vedic recitation, abundant deer herds, and the memory of the great sage Maṅkaṇaka’s austerities performed at that very tīrtha.