Shloka 5
Rudra’s Omitted Share in the Yajña (रुद्रभागानुपपत्तिः — यज्ञोपाख्यानम्)
जब देवताओंने यज्ञमें उनका कोई भाग नियत नहीं किया, तब व्याप्रचर्मधारी भगवान् शिवने उनके दमनके लिये साधन जुटानेकी इच्छा रखकर सबसे पहले धनुषकी सृष्टि की ।।
vaiśampāyana uvāca | yadā devatābhir yajñe teṣāṃ na kaścid bhāgo niyataḥ, tadā vyāghracarmadharī bhagavān śivaḥ teṣāṃ damanāya sādhanāni saṃbhartum icchan prathamaṃ dhanur asṛjat || lokayajñaḥ kriyāyajño gṛhayajñaḥ sanātanaḥ | pañcabhūtayajño manuṣyayajñaś ca—ete pañca yajñāḥ | etebhya eva sarvam idaṃ jagaj jajñe ||
বৈশম্পায়নে ক’লে—যেতিয়া দেৱতাসকলে যজ্ঞত তেওঁলোকৰ কোনো অংশ নিৰ্ধাৰণ নকৰিলে, তেতিয়া ব্যাঘ্ৰচৰ্মধাৰী ভগৱান শিৱে তেওঁলোকক দমন কৰিবলৈ উপায় সংগ্ৰহ কৰাৰ ইচ্ছাৰে সৰ্বপ্ৰথম ধনুৰ সৃষ্টি কৰিলে। লোকযজ্ঞ, ক্ৰিয়াযজ্ঞ, সনাতন গৃহযজ্ঞ, পঞ্চভূতযজ্ঞ আৰু মনুষ্যযজ্ঞ—এই পাঁচ প্ৰকাৰ যজ্ঞ; এই যজ্ঞধৰ্মৰ পৰাই সমগ্ৰ জগতৰ উৎপত্তি বুলি কোৱা হয়।
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The passage links cosmic and social order to properly performed and properly shared sacrificial duties. When rightful shares are denied, disorder arises and corrective power (symbolized by Śiva creating the bow) becomes necessary; thus dharma includes both sustaining rites/service and just restraint.
Vaiśampāyana describes a situation where certain beings are denied a sacrificial share by the gods; in response, Śiva, preparing to subdue them, creates the bow as an instrument of control. The text then enumerates five forms of yajña to frame sacrifice as the foundation of the world’s functioning.