Shloka 16
Adhyaya 11 — Draupadī’s Grief, Demand for Justice, and Bhīma’s Departure
“यदि आज आप रणभूमिमें पराक्रम प्रकट करके सगे-सम्बन्धियोंसहित पापाचारी द्रोणकुमारके प्राण नहीं हर लेते हैं तो मैं यहीं अनशन करके अपने जीवनका अन्त कर दूँगी। पाण्डवो! आप सब लोग इस बातको कान खोलकर सुन लें। यदि अश्वत्थामा अपने पापकर्मका फल नहीं पा लेता है तो मैं अवश्य प्राण त्याग दूँगी” ।। एवमुक्त्वा ततः कृष्णा पाण्डवं प्रत्युपाविशत् । युधिष्ठिरं याज्ञसेनी धर्मराजं यशस्विनी,ऐसा कहकर यशस्विनी ट्रुपदकुमारी कृष्णा पाण्डुपुत्र युधिष्ठिरके सामने ही अनशनके लिये बैठ गयी
yadi ājāpy raṇabhūmau parākramaṃ prakaṭya sage-sambandhibhiḥ saha pāpācāriṇaḥ droṇakumārasya prāṇān na haratha, tarhi aham ihaiva anaśanena svajīvitasya antaṃ kariṣyāmi. pāṇḍavāḥ, yūyaṃ sarve etad vacanaṃ karṇau vivṛtya śṛṇuta. yadi aśvatthāmā svapāpakarmaphalaṃ na prāpnoti, tarhi aham avaśyaṃ prāṇān tyakṣyāmi. evam uktvā tataḥ kṛṣṇā pāṇḍavaṃ pratyupāviśat—yudhiṣṭhiraṃ yājñasenī dharmarājaṃ yaśasvinī.
বৈশম্পায়নে ক’লে— “যদি আজি তোমালোকে ৰণভূমিত পৰাক্ৰম দেখুৱাই, আত্মীয়স্বজনসহ, পাপাচাৰী দ্ৰোণকুমাৰৰ প্ৰাণ নলোৱা, তেন্তে মই ইয়াতেই অনশন কৰি প্ৰাণত্যাগ কৰিম। হে পাণ্ডৱসকল! কাণ খুলি শুনা—অশ্বত্থামাই যদি নিজৰ পাপকৰ্মৰ ফল নাপায়, তেন্তে মই নিশ্চয় জীৱন ত্যাগ কৰিম।” এইদৰে কৈ, যশস্বিনী দ্ৰুপদকন্যা কৃষ্ণা (দ্ৰৌপদী) ধৰ্মৰাজ যুধিষ্ঠিৰৰ সন্মুখত অনশনৰ বাবে বহিল।
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The passage foregrounds the demand that grave wrongdoing must meet appropriate consequence (pāpakarmaphala), while also exposing the ethical tension between personal vengeance, royal duty, and dharma. Draupadī’s vow of anaśana functions as moral pressure on rulers to act decisively for justice.
After Aśvatthāmā’s atrocity, Draupadī addresses the Pāṇḍavas and declares that if they do not kill the sinful son of Droṇa and ensure he receives the fruit of his crime, she will fast to death. She then sits before Yudhiṣṭhira to begin the fast, intensifying the crisis of response and punishment.