Adhyaya 5
Chapter 5: Dāruka’s Mission, Balarāma’s Yogic Departure, and Kṛṣṇa’s Niṣkramaṇa
Upa-parva: Mausala-parva (Dvārakā-praveśa, Rāma-yoga, and Kṛṣṇa-niṣkramaṇa episode)
Vaiśaṃpāyana reports that Dāruka, Kṛṣṇa, and Babhru approach Balarāma (Rāma) seated alone in contemplation. Kṛṣṇa instructs Dāruka to go swiftly to the Kurus and inform Arjuna of the Yādavas’ death caused by a brahminical curse, urging Arjuna to come immediately. After Dāruka departs, Kṛṣṇa directs Babhru to escort and protect the women, warning that bandits may attack out of greed; Babhru, distressed and intoxicated, leaves but is suddenly killed by the divinely fated iron club associated with the hunter (lubdhaka). Kṛṣṇa returns to Dvārakā, tells Vasudeva to safeguard the women while awaiting Arjuna, and states his intent to undertake tapas with Rāma. Amid loud lamentation in the city, Kṛṣṇa reassures the women that Arjuna will arrive to relieve their distress. He then goes back to the forest and sees Balarāma in yoga releasing a great white serpent (nāga) from his mouth; the ocean and eminent nāgas, rivers, and Varuṇa receive and honor him. After Balarāma’s departure, Kṛṣṇa, aware through divine insight, recalls prior curse-threads (including Gandhārī’s words and the Durvāsas episode), reflects on the destruction of the Vṛṣṇis/Andhakas and the Kurus, recognizes the time for transition, restrains his senses, and enters deep yogic absorption. The hunter Jarā, mistaking him for game, shoots Kṛṣṇa in the foot; realizing the error, Jarā seeks forgiveness, and Kṛṣṇa consoles him. Kṛṣṇa then ascends to his own transcendent station as Nārāyaṇa, honored by gods, sages, siddhas, gandharvas, and apsarases.
Chapter Arc: दारुक के कुरुओं के पास जाकर समाचार देने के बाद, वृष्णि-भोज-अन्धक-कुकुर वीरों के विनाश का वज्र-समाचार पाण्डवों तक पहुँचता है; शोक और भय एक साथ उठते हैं। → अर्जुन, केशव का प्रिय सखा, भाइयों से अनुमति लेकर द्वारका की ओर निकलता है—मन में आशंका कि जहाँ कभी ‘नाथवती’ नगरी थी, वहाँ अब अनाथता का सन्नाटा होगा। → अर्जुन द्वारका पहुँचकर उसे ‘मृतनाथा’—स्वामी-विहीन—देखता है; और कृष्ण की रानियों को देखकर आँसू रोक नहीं पाता, भूमि पर गिर पड़ता है। → रुक्मिणी, सत्यभामा आदि रानियाँ दौड़कर अर्जुन को घेर लेती हैं, विलाप करती हैं; वे उसे उठाकर स्वर्ण-पीठ पर बैठाती हैं। अर्जुन गोविन्द की स्तुति करता है और स्त्रियों को आश्वासन देकर आगे (मातुल/संबंधी से भेंट हेतु) बढ़ता है। → द्वारका के भीतर शेष बचे जनों और कृष्ण-पत्नियों के भविष्य—रक्षा, प्रस्थान और अनाथ नगर की नियति—अभी अनिश्चित है।
Shlokas
Verse 1
हि 7 बछ। हा पञठ्चमो<ध्याय: अर्जुनका द्वारकामें आना और द्वारका तथा श्रीकृष्ण- पत्नियोंकी दशा देखकर दुखी होना वैशम्पायन उवाच दारुको5पि कुरून् गत्वा दृष्टवा पार्थान् महारथान् । आचष्ट मौसले वृष्णीनन्योन्येनोपसंहृतान्
বৈশম্পায়নে ক’লে—জনমেজয়! দাৰুকো কুরুদেশলৈ গৈ মহাৰথী পাৰ্থসকলক দেখা কৰি জনালে যে মৌসল যুঁজত বৃষ্ণিসকল পৰস্পৰৰ হাতে সংহৃত হৈ বিনষ্ট হৈছে।
Verse 2
श्रुत्वा विनष्टान् वार्ष्णेयान्ू सभोजान्धककौकुरान् । पाण्डवा: शोकसंतप्ता वित्रस्तमनसो5भवन्
বাৰ্ষ্ণেয় বীৰসকলৰ সৈতে ভোজ, অন্ধক আৰু কৌকুৰসকলৰ বিনাশৰ কথা শুনি পাণ্ডৱসকল শোকে দগ্ধ হ’ল আৰু অন্তৰত ভয়ত বিচলিত হ’ল।
Verse 3
ततोडर्जुनस्तानामन्त्रय केशवस्य प्रिय: सखा । प्रययौ मातुल द्रष्ट नेदमस्तीति चाब्रवीत्
তাৰ পাছত কেশৱৰ প্ৰিয় সখা অৰ্জুনে তেওঁলোকৰ পৰা অনুমতি লৈ মাতুলক দেখা কৰিবলৈ ওলাই গ’ল আৰু ক’লে—“এয়া এনেকুৱা হ’ব নোৱাৰে।”
Verse 4
इस प्रकार श्रीमह्याभारत मौसलपर्वमें श्रीकृष्णका परमधामगमनविषयक चौथा अध्याय पूरा हुआ
দাৰুকক লগত লৈ বৃষ্ণিসকলৰ নিবাসস্থানত উপস্থিত হৈ বীৰ অৰ্জুনে দ্বাৰকাক দেখিলে—নাথ আৰু শ্ৰীহীন—যেন বিধৱা নাৰী।
Verse 5
या: सम ता लोकनाथेन नाथवत्य: पुराभवन् । तास्त्वनाथास्तदा नाथ पार्थ दृष्टवा विचुक्रुशु:,इति श्रीमहाभारते मौसलपर्वणि अर्जुनागमने पञ्चमो<5थध्याय:
বৈশম্পায়ন ক’লে—যিসকল নাৰী আগতে লোকনাথৰ আশ্ৰয়ত সুৰক্ষিত আছিল, সিহঁত তেতিয়া অনাথ হ’ল। হে পাৰ্থ! একদা সিহঁতৰ আশ্ৰয় আছিলা তুমি; তোমাক দেখি সিহঁতে কৰুণ ক্ৰন্দন কৰিলে।
Verse 6
षोडशस्त्रीसहस्राणि वासुदेवपरिग्रह: । पूर्वकालमें लोकनाथ श्रीकृष्णके द्वारा सुरक्षित होनेके कारण जो सबसे अधिक सनाथा थीं, वे ही भगवान् श्रीकृष्णकी सोलह हजार अनाथा स्त्रियाँ अर्जुनको रक्षकके रूपमें आया देख उच्चस्वरसे करुण क्रन्दन करने लगीं ।।
বৈশম্পায়ন ক’লে—বাসুদেৱৰ পৰিগ্ৰহভুক্ত সেই ষোল হাজাৰ নাৰী, যিসকল আগতে লোকনাথ শ্ৰীকৃষ্ণৰ ৰক্ষাত সৰ্বাধিক নিৰাপদ আছিল, এতিয়া সঁচাকৈ অনাথ হ’ল। অৰ্জুনক ৰক্ষকৰূপে আহি থকা দেখি সিহঁতে উচ্চস্বৰে কৰুণ ক্ৰন্দন কৰিলে; অৰ্জুন ওচৰ চাপোঁতেই সিহঁতৰ আৰ্তনাদ অধিক বাঢ়িল।
Verse 7
तास्तु दृष्टवैव कौरव्यो बाष्पेणापिहितेक्षण: । हीना: कृष्णेन पुत्रैश्ननाशकत् सो$भिवीक्षितुम्
কৌৰৱ নাৰীসকলে তেওঁক দেখামাত্ৰেই অধিককৈ বিলাপ কৰিলে। অৰ্জুনৰ চকু অশ্ৰুত আৱৃত হ’ল; কৃষ্ণ আৰু পুত্ৰহীন সেই অসহায় নাৰীসকলৰ অৱস্থা ইমানেই অসহনীয় আছিল যে তেওঁ সিহঁতৰ ফালে স্থিৰ দৃষ্টিৰে চাবও নোৱাৰিলে।
Verse 8
सतां वृष्ण्यन्धकजलां हयमीनां रथोडुपाम् । वादित्ररथघोषौधां वेश्मतीर्थमहाह्ददाम्
বৈশম্পায়ন ক’লে—দ্বাৰকা যেন এক মহা নদী। সাত্বত—বৃষ্ণি আৰু অন্ধক—তাৰ জল; ঘোঁৰা যেন মাছ, আৰু ৰথ যেন নাও। বাদ্যধ্বনি আৰু ৰথঘোষ সেই নদীৰ অবিৰত কলকলৰ দৰে। ঘৰসমূহেই আছিল তাৰ তীৰ্থ আৰু বৃহৎ জলাশয়। কিন্তু বৃষ্ণিবীৰশূন্য সেই নদীৰূপ দ্বাৰকাক জ্ঞানী অৰ্জুনে দেখোঁতে, সেয়া বৈতৰণীৰ দৰে ভয়ংকৰ লাগিল—শ্ৰী আৰু আনন্দহীন, যেন শীতকালৰ পদ্মসৰোবৰ।
Verse 9
रत्नशैवलसंघातां वज्रप्राकारमालिनीम् | रथ्यास्रोतोजलावर्ता चत्वरस्तिमितह्ददाम्
বৈশম্পায়নে ক’লে— সেই সময়ত দ্বাৰকা যেন এখন নদীৰ দৰে দেখা গ’ল। ৰত্নৰ স্তূপবোৰ তীৰত চকচকাই থকা শৈৱাল-গুচ্ছৰ দৰে, আৰু তাক ঘেৰি থকা প্ৰাকাৰমালা বজ্ৰসম কঠোৰ বাঁধৰ দৰে। তাৰ ৰাস্তা-গলিবোৰ সোঁত আৰু ঘূৰ্ণিৰ দৰে, আৰু চৌমাথাবোৰ স্থিৰ জলৰ কুণ্ডৰ দৰে। আগতে বৃষ্ণি আৰু অন্ধকসকল নদীৰ পানীৰ দৰে তাত ভৰি আছিল; ঘোঁৰাবোৰ মাছৰ দৰে, ৰথবোৰ নাওৰ দৰে। বাদ্যধ্বনি আৰু ৰথঘোষ বোৱতী পানীৰ কলকল-নাদৰ দৰে গুঞ্জৰি উঠিছিল। ঘৰবোৰেই যেন তীৰ্থ আৰু মহাজলাশয়, আৰু ৰত্নৰাশি ফেন-গুচ্ছৰ দৰে শোভা পাইছিল। কিন্তু এতিয়া বৃষ্ণিবীৰশূন্য সেই নদীৰূপ দ্বাৰকাক জ্ঞানী অৰ্জুনে বৈতৰণীৰ দৰে ভয়ংকৰ দেখিলে—শীতকালৰ পদ্মিনী যেন শ্ৰীহীন আৰু আনন্দশূন্য।
Verse 10
रामकृष्णमहाग्राहां द्वारकां सरितं तदा । कालपाशग्रहां भीमां नदीं वैतरणीमिव
বৈশম্পায়নে ক’লে— সেই সময়ত দ্বাৰকা এখন নদীৰ দৰে; তাৰ মহাগ্ৰাহ যেন বলৰাম আৰু শ্ৰীকৃষ্ণ। কালপাশে ধৰা পৰাৰ দৰে ভয়ংকৰ হৈ, সি বৈতৰণীৰ দৰে লাগিল। বৃষ্ণিবীৰশূন্য সেই নগৰী দেখি ধনঞ্জয় অৰ্জুনে তাক ভয়ানক আৰু শূন্য দেখিলে—শীতকালৰ পদ্মিনী যেন তাৰ শ্ৰী লুপ্ত হৈছিল।
Verse 11
ददर्श वासविर्धीमान् विहीनां वृष्णिपुड़वै: । गतश्रियं निरानन्दां पद्मिनीं शिशिरे यथा
বৈশম্পায়নে ক’লে— বাসবীপুত্ৰ জ্ঞানী অৰ্জুনে দ্বাৰকাক বৃষ্ণিকুলৰ শ্ৰেষ্ঠ বীৰসকলৰ পৰা শূন্য দেখিলে। তাৰ শ্ৰী গ’ল, আনন্দো নাথাকিল—শীতকালৰ পদ্মিনী যেন।
Verse 12
तां दृष्टवा द्वारकां पार्थस्ताश्न कृष्णस्य योषित: । सस्वन बाष्पमुत्सूज्य निपपात महीतले
বৈশম্পায়নে ক’লে— দ্বাৰকা আৰু শ্ৰীকৃষ্ণৰ পত্নীসকলক দেখি পাৰ্থ অৰ্জুনে সশব্দে অশ্ৰু ঢালিলে; শোকে আচ্ছন্ন হৈ তেওঁ ভূমিত লুটি পৰিল।
Verse 13
सात्राजिती ततः सत्या रुक्मिणी च विशाम्पते । अभिपत्य प्ररुरुदु: परिवार्य धनंजयम्
বৈশম্পায়নে ক’লে— হে প্ৰজানাথ! তেতিয়া সত্রাজিতৰ কন্যা সত্যভামা আৰু ৰুক্মিণী আদি ৰাণীসকল দৌৰি আহি ধনঞ্জয় অৰ্জুনক ঘেৰি ধৰি উচ্চস্বৰে বিলাপ কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 14
ततस्तं काउ्चने पीठे समुत्थाप्योपवेश्य च । अनब्रुवन्त्यो महात्मानं परिवार्योपतस्थिरे,तदनन्तर अर्जुनको उठाकर उन्होंने सोनेकी चौकीपर बिठाया और उन महात्माको घेरकर बिना कुछ बोले उनके पास बैठ गयीं
তাৰ পাছত তেওঁলোকে তেওঁক উঠাই সোনাৰ পীৰাত বহুৱালে। সেই মহাত্মাক ঘিৰি তেওঁলোকে একো নক’লে; শ্ৰদ্ধা, সংযম আৰু শোক মৌনত ধৰি, ওচৰতে থাকি সেৱা কৰিলে।
Verse 15
ततः संस्तूय गोविन्द कथयित्वा च पाण्डव: । आश्रचास्य ताः स्त्रियश्वापि मातुल॑ द्रष्टमभ्यगात्
তাৰ পাছত পাণ্ডৱ অৰ্জুনে গোবিন্দৰ স্তৱ কৰি ঘটনাৰ বিৱৰণ ক’লে। সেই স্ত্ৰীসকলকো আশ্বাস দি, মাতুলক দেখা কৰিবলৈ ৰাওনা হ’ল।
Frequently Asked Questions
The chapter presents a governance-and-compassion dilemma under collapse: how to prioritize protection of vulnerable dependents while acknowledging that catastrophic outcomes are already set in motion by earlier śāpa and accumulated karma.
Even the most capable agents must operate within kāla and moral causality; the text emphasizes disciplined action (delegation, protection, truthful communication) alongside detachment and yogic composure when outcomes cannot be reversed.
No explicit phalāśruti is stated here; the meta-function is structural and soteriological: it frames Kṛṣṇa’s departure as a yogic transition to his own station, integrating political history with a mokṣa-oriented narrative closure.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.