Shloka 183
कर्णवधोत्तरं शल्य-दुर्योधनसंवादः
Aftermath of Karṇa’s Fall: Śalya’s Address to Duryodhana
ततो नाहं सृञ्जयान् केकयांश्न समानयेयं सुहृदो रणाय । “इसीलिये आज संतप्त हो रहा हूँ। शत्रुओंके समुदायमें फँसकर अत्यन्त असीम नरकतुल्य संकटमें पड़ गया हूँ। अर्जुन! तुम्हें पहले ही यह कह देना चाहिये था कि “मैं सूतपुत्र कर्णके साथ किसी प्रकार युद्ध नहीं करूँगा”। वैसी दशामें मैं सूंजयों, केकयों तथा अन्यान्य सुहृदोंको युद्धके लिये आमन्त्रित नहीं करता
tato nāhaṃ sṛñjayān kekayāṃś ca samānayeyam suhṛdo raṇāya |
সঞ্জয়ে ক’লে—তেন্তে মই সৃঞ্জয় আৰু কেকয়সকল—আমাৰ সুহৃদসকলক—ৰণলৈ মাতিলোঁহেঁতেন নাছিল। সেই কাৰণেই আজি মই দুখে দগ্ধ; শত্ৰুসমূহত আবদ্ধ হৈ মই সীমাহীন, নৰকসম বিপদত পতিত হৈছোঁ। অৰ্জুন! তুমি আগতেই ক’ব লাগিছিল—“মই সূতপুত্ৰ কৰ্ণৰ সৈতে কোনো অৱস্থাতেই যুদ্ধ নকৰোঁ।” যদি সেইটো তোমাৰ সংকল্প হ’লহেঁতেন, তেন্তে মই সৃঞ্জয়, কেকয় আৰু আন বন্ধুসমূহক যুদ্ধলৈ আহ্বান নকৰিলোঁহেঁতেন।
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights ethical responsibility in wartime decisions: leaders should not draw allies into lethal conflict without clarity about key commitments and constraints. It frames regret as arising from avoidable escalation—summoning friends to war when a decisive fighter’s resolve was uncertain.
In the Karṇa Parva battle context, Sañjaya reports a lament: had Arjuna declared earlier that he would not fight Karṇa, the speaker would not have summoned allied forces like the Sṛñjayas and Kekayas. The statement conveys being trapped amid enemy forces and suffering a ‘hell-like’ crisis, blaming the lack of prior disclosure for the present calamity.