Shloka 35
ध्वजा: शिरांसि च्छत्राणि द्विपहस्ता नृणां भुजा: । क्षुरेर्भल्लार्धचन्द्रैश्न च्छिन्ना: पेतुर्महीतले,ध्वज, मस्तक, छत्र, हाथीकी सूँड़ तथा मनुष्योंकी भुजाएँ--ये सब-के-सब क्षुरों, भल्लों तथा अर्धचन्द्रोंद्रारा कटकर भूतलपर पड़े थे
sañjaya uvāca |
dhvajāḥ śirāṃsi cchatrāṇi dvipahastā nṛṇāṃ bhujāḥ |
kṣuraiḥ bhallārdhacandraiś ca cchinnāḥ petur mahītale ||
সঞ্জয়ে ক’লে—ধ্বজা, ছিন্ন মস্তক আৰু পতিত ছত্ৰ, হাতীৰ শুঁড় আৰু মানুহৰ বাহু—এই সকলো ক্ষুৰধাৰ অস্ত্ৰ, ভল্ল আৰু অর্ধচন্দ্ৰ-মুখী বাণে কাটি মাটিত পৰি ৰ’ল। যুদ্ধৰ নিৰ্দয় গতি তাতেই প্ৰকাশ পালে—গৌৰৱ আৰু ৰক্ষা দুয়ো ধূলিসাৎ হ’ল।
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the stark impermanence of power and status in war: banners and royal parasols—symbols of authority—fall alongside severed limbs and heads. Ethically, it confronts the listener with the tangible cost of violence even within the framework of kṣatriya-dharma, where duty in battle does not erase the tragedy of destruction.
Sañjaya describes the battlefield at a moment of intense fighting: sharp weapons and specialized arrows are cutting down standards, parasols, elephant trunks, and warriors’ arms, which then fall scattered on the ground—an image of overwhelming carnage and collapsing martial order.