Shloka 17
अध्याय ९१ — शैनेयस्य गजानीकभेदनं जलसंधवधश्च
Chapter 91: Sātyaki breaks the elephant array and slays Jalasaṃdha
श्रीकृष्ण और अर्जुनका दुर्मर्षणकी गजसेनामें प्रवेश सभिन्दिपाला: सप्रासा: सशक्त्यूष्टिपरश्वधा: । सनिर्व्यूहा: सनिस्त्रिंशा: सशरासनतोमरा:,अर्जुनके श्रेष्ठ बाणोंसे कटी हुई वीरोंकी परिघके समान मोटी और महान् सर्पके समान दिखायी देनेवाली भिन्दिपाल, प्रास, शक्ति, ऋष्टि, फरसे, निर्व्यूह, खड्ग, धनुष, तोमर, बाण, कवच, आभूषण, गदा और भुजबंद आदिसे युक्त भुजाएँ आवेशमें भरकर अपना महान् वेग प्रकट करती, ऊपरको उछलती, छटपटाती और सब प्रकारकी चेष्टाएँ करती थीं
sañjaya uvāca | śrīkṛṣṇa-arjunayoḥ durmarṣaṇasya gaja-senāyāṃ praveśaḥ | bhindipālāḥ saprāsāḥ saśakty-ṛṣṭi-paraśvadhāḥ | sanirvyūhāḥ sanistriṃśāḥ saśarāsana-tomarāḥ | arjunasya śreṣṭha-bāṇaiḥ kṛttā vīrāṇāṃ bāhavaḥ parigha-sadṛśāḥ sthūlāḥ mahā-sarpa-sadṛśāś ca dṛśyante sma | te kavacābharaṇa-gadā-bhujabandhādibhiḥ saṃyuktāḥ samāveśa-vaśād mahā-vegaṃ prakāśayanta ūrdhvaṃ plavamānāḥ sphurantaḥ sarva-ceṣṭāḥ kurvantaś ca |
সঞ্জয়ে ক’লে—শ্ৰীকৃষ্ণ আৰু অৰ্জুন দুঃমৰ্ষণৰ গজসেনাত প্ৰৱেশ কৰিলে। তাত ভিন্দিপাল, প্ৰাস, শক্তি, ঋষ্টি, পৰশু, নিৰ্ব্যূহ, খড়্গ, ধনু, তোমৰ আৰু বাণ—সকলো বিধ অস্ত্ৰ সৰ্বত্র দেখা গৈছিল। কিন্তু পাৰ্থৰ শ্ৰেষ্ঠ শৰবৃষ্টিত যোদ্ধাসকলৰ বাহু ছিন্ন হৈ পৰিবলৈ ধৰিলে—পৰিঘৰ দৰে ডাঠ, মহাসৰ্পৰ দৰে দেখা দিয়া। কৱচ, অলংকাৰ, গদা, ভুজবন্ধ আদি পিন্ধা সেই কটা বাহুবোৰ ৰণৰোষৰ বেগে যেন ওপৰলৈ জঁপিয়াই উঠি, ছটফট কৰি, নানাবিধ চেষ্টাৰে কঁপনি তুলিছিল বুলি বোধ হৈছিল।
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the grim ethical reality of war: even valor and martial skill culminate in sudden bodily ruin. It implicitly contrasts heroic zeal (samāveśa) with the impermanence of life, reminding the listener that battlefield glory is inseparable from suffering and irreversible loss.
Sanjaya describes Krishna and Arjuna entering Durmarshana’s elephant-division. Amid a storm of weapons, Arjuna’s arrows cut down warriors’ arms, which—still bearing armor and ornaments—appear to writhe and leap as they fall, emphasizing the ferocity and momentum of the clash.