Adhyaya 89
धृतराष्ट्र-संजय-संवादः — सैन्यप्रशंसा, भेदनवृत्तान्त-प्रश्नः (Dhṛtarāṣṭra–Sañjaya Dialogue: Praise of the Host and Inquiry after the Breach)
Upa-parva: Sātyaki–Arjuna Penetration of the Kaurava Host (Jayadratha-focused episode context)
Dhṛtarāṣṭra addresses Sañjaya with a detailed characterization of the Kaurava forces as properly arrayed, diverse, and administratively well-ordered. He enumerates qualities expected of retained warriors: appropriate age and physique, health, equipment, mastery of weapons, and proficiency in mounted and chariot maneuvers, including advance, withdrawal, and disciplined striking. He stresses that soldiers were not retained through favoritism, kinship, or casual association, but after testing, with wages and respectful treatment, supported by allied rulers and capable administrators. Against this background, he expresses alarm that Kṛṣṇa and Arjuna, along with the Sātvata warrior Sātyaki, have penetrated the army and that resistance appears ineffective; morale is depicted as deteriorating through flight, abandoned chariots, and disordered ranks. Dhṛtarāṣṭra then asks what the Kauravas did when Jayadratha came within Arjuna’s arrow-range, and requests a fuller account of the fighting under Droṇa’s containment of the Pāṇḍavas and the Pāñcālas’ engagement with Droṇa—thus transitioning from administrative self-justification to urgent operational inquiry.
Chapter Arc: रात्रि बीतते ही रणभूमि में शंख-नाद और गर्जन उठता है—क्रोध से भरे शूरवीर एक-दूसरे के वध की प्रतिज्ञा-सी करते हैं, और कौरव-सेना ‘अब धनंजय कहाँ है?’ कहकर चुनौती देती है। → आचार्य द्रोण युद्ध को ‘शस्त्रभूत’ बनाकर कौरवों का उत्साह बढ़ाते हैं और एक विशेष, विशाल तथा भय-उत्पादक चक्र-शकट व्यूह की रचना करते हैं—लंबाई-चौड़ाई, अंग-रचना और परतों का वर्णन सेना में आत्मविश्वास भर देता है। जयद्रथ को केंद्र/रक्षा-व्यवस्था में प्रतिष्ठित कर गान्धार आदि महारथियों से घेरकर सुरक्षित किया जाता है। → द्रोण के ध्वज-चिह्नों से युक्त रथ के दर्शन मात्र से कौरव हर्षित हो उठते हैं; चक्र-शकट व्यूह का विराट रूप—रथ, गज, अश्व, पदाति से भरा—मानो स्वयं ‘अहितहृदयभेदन’ यंत्र बनकर सामने खड़ा होता है, और जयद्रथ को आश्वासन देकर युद्ध हेतु अग्रसर किया जाता है। → कौरव-पक्ष की संरचना पूर्ण होती है: द्रोण के नेतृत्व में व्यूह स्थिर, जयद्रथ को पार्श्व/रक्षा-भाग में महाबल सहित व्यवस्थित किया जाता है; सेना संगठित होकर दिन के निर्णायक संघर्ष के लिए तैयार हो जाती है। → व्यूह की अभेद्यता का गर्व और ‘धनंजय’ को ललकारती गर्जना—अगले अध्याय में पाण्डवों का प्रत्युत्तर और व्यूह-भेदन का प्रयास अनिवार्य टकराव बनकर सामने आता है।
Shlokas
Verse 1
सप्ताशीतितमोब ध्याय: कौरव-सैनिकोंका उत्साह तथा आचार्य द्रोणके द्वारा चक्रशकटवब्यूहका निर्माण संजय उवाच तस्यां निशायां व्युष्टायां द्रोण: शस्त्रभूतां वर: । स्वान्यनीकानि सर्वाणि प्राक्रामद् व्यूहितुं ततः
সঞ্জয়ে ক’লে—ৰাজন্! সেই ৰাতি পাৰ হৈ প্ৰভাত হোৱাত, অস্ত্ৰধাৰীৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ দ্ৰোণাচাৰ্যই নিজৰ সকলো সেনাবিভাগক ব্যূহবদ্ধ কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 2
शूराणां गर्जतां राजन संक्रुद्धानाममर्षिणाम् | श्रूयन्ते सम गिरक्षित्रा: परस्परवधैषिणाम्
ৰাজন্! সেই সময়ত অতি ক্ৰোধে উন্মত্ত, অমৰ্ষশীল আৰু পৰস্পৰৰ বধকামনাৰে গর্জন কৰা বীৰসকলৰ ভয়ংকৰ নানাধ্বনি সমৰভূমিৰ চাৰিওফালে শুনা গৈছিল।
Verse 3
विस्फार्य च धरनूंष्यन्ये ज्या: परे परिमृज्य च । विनिःश्वसन्तः प्राक्रोशन् क्वेदानीं स धनंजय:
কিছুমানে ধনু টানি ধৰিলে, কিছুমানে জ্যা ঘঁহি সজালে; ক্ৰোধে নিশ্বাস এৰি তেওঁলোকে ডাঙৰকৈ চিঞৰি ক’লে—“এতিয়া সেই ধনঞ্জয় ক’ত?”
Verse 4
विकोशान् सुत्सरूनन्ये कृतथारान् समाहितान् | पीतानाकाशसंकाशानसीन् केचिच्च चिक्षिपु:
আৰু কিছুমানে একাগ্ৰচিত্তে, সুন্দৰ মুঠ আৰু তীক্ষ্ণ ধাৰযুক্ত—আকাশৰ দৰে নিৰ্মল আৰু দীপ্ত—তৰোৱাল খাপৰ পৰা উলিয়াই ঘূৰাবলৈ ধৰিলে।
Verse 5
चरन्तस्त्वसिमार्गाश्व धरनुर्मार्गाश्न॒ शिक्षया । संग्राममनस: शूरा दृश्यन्ते सम सहस्रश:
সঞ্জয়ে ক’লে—নিজ নিজ শিক্ষানুসাৰে খড়্গযুদ্ধ আৰু ধনুৰ্বিদ্যাৰ কৌশল (পদচালনা) দেখুৱাই দেখুৱাই, যুদ্ধমনস্ক সহস্ৰ সহস্ৰ বীৰক দেখা গৈছিল।
Verse 6
सघण्टाश्वन्दनादिग्धा: स्वर्णवज्विभूषिता: । समुत्क्षिप्य गदा श्षान्ये पर्यपृच्छन्त पाण्डवम्
সঞ্জয়ে ক’লে—ঘণ্টানাদযুক্ত অশ্বসহ, চন্দনলেপিত দেহে, সোণ আৰু ৰত্নে ভূষিত গদা ধাৰণ কৰা বহু যোদ্ধাই গদা ওপৰলৈ তুলি বাৰে বাৰে সুধিছিল—পাণ্ডুপুত্ৰ অৰ্জুন ক’ত?
Verse 7
अन्ये बलमदोन्मत्ता: परिघैर्बाहुशालिन: । चक्र: सम्बाधमाकाशमुच्छितेन्द्रध्वजोपमै:
সঞ্জয়ে ক’লে—আন বহু যোদ্ধা সুগঠিত বাহুবিশিষ্ট; নিজৰ বলৰ মদত উন্মত্ত হৈ, ইন্দ্ৰধ্বজৰ দৰে উঁচাকৈ তোলা পৰিঘ ঘূৰাই ঘূৰাই যেন আকাশকেই গিজগিজাই তুলিছিল।
Verse 8
नानाप्रहरणैश्नान्ये विचित्रस्रगलड्कृता: । संग्राममनस: शूरास्तत्र तत्र व्यवस्थिता:
সঞ্জয়ে ক’লে—বিচিত্ৰ মালাৰে অলংকৃত আৰু নানাবিধ অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰে সজ্জিত, যুদ্ধমনস্ক অন্য শূৰসকল তাত-তাত অৱস্থান লৈ থিয় হৈ আছিল।
Verse 9
क्वार्जुन: क्व स गोविन्द: क्व च मानी वृकोदर: । क्व च ते सुद्ददस्तेषामाह्नयन्ते रणे तदा
সঞ্জয়ে ক’লে—সেই সময় ৰণক্ষেত্ৰত তেওঁলোকে শত্রুক ললকাৰি কৈছিল—“অৰ্জুন ক’ত? সেই গোবিন্দ (শ্ৰীকৃষ্ণ) ক’ত? গৰ্বিত বৃকোদৰ (ভীম) ক’ত? আৰু তেওঁলোকৰ সকলো সুহৃদ ক’ত?”
Verse 10
तत: शड्खमुपाध्माय त्वरयन् वाजिन: स्वयम् | इतस्ततस्तान् रचयन् द्रोणश्चरति वेगित:
তাৰ পিছত দ্ৰোণে শঙ্খ ধ্বনি কৰি নিজেই তৎপৰতাৰে অশ্ববোৰক তাড়না দিলে; ইফালে-সিফালে দ্ৰুতগতিত ঘূৰি ঘূৰি তেওঁ সেই সৈন্যদলক ব্যূহবদ্ধ কৰি সাজি তুলিছিল।
Verse 11
तेष्वनीकेषु सर्वेषु स्थितेष्वाहवनन्दिषु । भारद्वाजो महाराज जयद्रथमथाब्रवीत्,महाराज! युद्धसे प्रसन्न होनेवाले उन समस्त सैनिकोंके व्यूहबद्ध हो जानेपर द्रोणाचार्यने जयद्रथसे कहा--
মহাৰাজ! যুদ্ধৰ আনন্দত উল্লসিত সেই সকলো ব্যূহ নিজ নিজ স্থানত স্থিত হোৱাৰ পাছত, ভাৰদ্বাজপুত্ৰ দ্ৰোণে জয়দ্ৰথক ক’লে—
Verse 12
त्वं चैव सौमदत्तिश्ष कर्णश्षैव महारथ: । अश्र॒त्थामा च शल्यश्न वृषसेन: कृपस्तथा
আৰু তুমিও—সৌমদত্তি (ভূৰিশ্ৰৱা), মহাৰথী কৰ্ণ; অশ্বত্থামা আৰু শল্য; বৃষসেন আৰু কৃপো—
Verse 13
शतं चाश्वसहस्राणां रथानामयुतानि षट् । द्विरदानां प्रभिन्नानां सहस्राणि चतुर्दश
অশ্ব আছিল এক লাখ, ৰথ আছিল ষাঠি হাজাৰ; আৰু মদোন্মত্ত হৈ প্ৰচণ্ড বেগে ধাৱমান হাতী আছিল চৌদ্দ হাজাৰ।
Verse 14
पदातीनां सहस्राणि दंशितान्येकविंशति: । गव्यूतिषु त्रिमात्रासु मामनासाद्य तिष्ठत
আৰু সম্পূৰ্ণ সজ্জিত একুশ হাজাৰ পদাতিক, তিন গব্যূতি দূৰত, মোক স্পৰ্শ নকৰাকৈ থিয় হৈ আছে।
Verse 15
“राजन! तुम, भूरिश्रवा, महारथी कर्ण, अश्व॒त्थामा, शल्य, वृषसेन तथा कृपाचार्य, एक लाख घुड़सवार, साठ हजार रथ, चौदह हजार मदस्रावी गजराज तथा इकक््कीस हजार कवचधारी पैदल सैनिकोंको साथ लेकर मुझसे छ: कोसकी दूरीपर जाकर डटे रहो ।।
সঞ্জয়ে ক’লে—“হে ৰাজন! তুমি—ভূৰিশ্ৰবা, মহাৰথী কৰ্ণ, অশ্বত্থামা, শল্য, বৃষসেন আৰু কৃপাচাৰ্য—একলাখ অশ্বাৰোহী, ষাঠি হাজাৰ ৰথ, চৌদ হাজাৰ মদস্ৰাৱী গজৰাজ আৰু একুশ হাজাৰ কবচধাৰী পদাতিক সৈন্যক লগত লৈ মোৰ সৈতে ছয় ক্রোশ দূৰলৈ গৈ তাতেই দৃঢ়ভাৱে অৱস্থান কৰা। তাত স্থিত থাকিলে ইন্দ্ৰসহ দেৱতাসকলেও তোমাক সহিব নোৱাৰে; তেন্তে সকলো পাণ্ডৱ কেনেকৈ পাৰিব? সেয়ে, হে সৈন্ধৱ, সিন্ধুৰাজ, ধৈৰ্য ধৰা।”
Verse 16
एवमुक्तः समाश्वस्त: सिन्धुराजो जयद्रथः । सम्प्रायात् सह गान्धारैरवृतस्तैश्व महारथै:
এনেদৰে কোৱা হোৱাত আশ্বস্ত হৈ সিন্ধুৰাজ জয়দ্ৰথ গন্ধাৰসকলৰ সৈতে, আৰু সেই মহাৰথীসকলৰ দ্বাৰা আৱৃত-ৰক্ষিত হৈ, যুদ্ধলৈ আগবাঢ়িল।
Verse 17
चामरापीडिन: सर्वे जाम्बूनदविभूषिता:
হে ৰাজেন্দ্ৰ! জয়দ্ৰথৰ ৰথ-সেৱাত নিযুক্ত সেই সকলো ঘোঁৰা অতি উত্তমভাৱে কাম কৰিছিল। সিহঁত সকলো চামৰৰ কলগিৰে শোভিত আৰু স্বৰ্ণালংকাৰৰে বিভূষিত আছিল। সেই সিন্ধুদেশীয় অশ্বৰ সংখ্যা আছিল দহ হাজাৰ।
Verse 18
जयद्रथस्य राजेन्द्र हया: साधुप्रवाहिन: । ते चैव सप्तसाहस्रास्त्रिसाहस्राक्ष सैन्धवा:
হে ৰাজেন্দ্ৰ! জয়দ্ৰথৰ ঘোঁৰাবোৰ গতি আৰু চলনত অতি উত্তম আছিল। সেই সিন্ধুদেশীয় অশ্ব—সাত হাজাৰ আৰু আরও তিন হাজাৰ—তাৰ সেৱাত অতি শ্ৰেষ্ঠ আছিল।
Verse 19
मत्तानां सुविरूढानां हस्त्यारोहैरविशारदै: । नागानां भीमरूपाणां वर्मिणां रौद्रकर्मिणाम्
যুদ্ধত সম্পূৰ্ণ নিপুণ নোহোৱা হস্ত্যাৰোহীসকলৰ দ্বাৰা আৰূঢ়, সুপ্ৰশিক্ষিত, মদোন্মত্ত, ভয়ংকৰ ৰূপধাৰী, কবচধাৰী আৰু ৰৌদ্ৰ কৰ্মত প্ৰবৃত্ত গজৰাজসকলৰ বাহিনী আগবাঢ়িল।
Verse 20
अध्यर्थेन सहस्रेण पुत्रो दुर्मर्षणस्तव । अग्रतः सर्वसैन्यानां युध्यमानो व्यवस्थित:
সঞ্জয়ে ক’লে—দেড় হাজাৰ যোদ্ধাৰ বলেৰে তোমাৰ পুত্ৰ দুৰ্মৰ্ষণ যুদ্ধলৈ উদ্যত হৈ, সকলো সেনাৰ অগ্ৰভাগত দৃঢ়ভাৱে অৱস্থান লৈ অটলভাৱে যুদ্ধ কৰিলে।
Verse 21
ततो दुःशासनश्वैव विकर्णश्र॒ तवात्मजौ । सिन्धुराजार्थसिद्धयर्थमग्रानीके व्यवस्थितौ,तत्पश्चात् आपके दो पुत्र दःशासन और विकर्ण सिन्धुराज जयद्रथके अभीष्ट अर्थकी सिद्धिके लिये सेनाके अग्रभागमें खड़े हुए
সঞ্জয়ে ক’লে—তাৰ পাছত তোমাৰ দুই পুত্ৰ দুঃশাসন আৰু বিকৰ্ণ, সিন্ধুৰাজ জয়দ্ৰথৰ অভীষ্ট উদ্দেশ্য সিদ্ধ কৰিবলৈ সেনাৰ অগ্ৰভাগত অৱস্থান ল’লে।
Verse 22
दीर्घो द्वादश गव्यूति: पश्चार्थे पज्च विस्तृत: । व्यूहस्तु चक्रशकटो भारद्वाजेन निर्मित:
সঞ্জয়ে ক’লে—সেই ব্যূহ বাৰ গব্যূতি দীঘল আছিল আৰু পশ্চাদ্ভাগত পাঁচ গব্যূতি প্ৰস্থে বিস্তৃত আছিল। ই আছিল ‘চক্ৰ-শকট’ ব্যূহ, যি ভাৰদ্বাজ (দ্ৰোণ) ৰচিত।
Verse 23
आचार्य द्रोणने चक्रगर्भ शकटव्यूहका निर्माण किया था, जिसकी लम्बाई बारह गव्यूति (चौबीस कोस) थी और पिछले भागकी चौड़ाई पाँच गव्यूति (दस कोस) थी ।।
সঞ্জয়ে ক’লে—ইয়াত-তাত অৱস্থান লোৱা বহু বীৰ নৃপতি আৰু ৰথ, অশ্ব, গজ, পদাতিকৰ ঘন সমাবেশেৰে, সেই ব্যূহ দ্ৰোণাচাৰ্যই নিজেই বিন্যাস কৰিছিল।
Verse 24
पश्चार्थे तस्य पद्मस्तु गर्भव्यूह: सुदुर्भिद: । सूची पद्मस्य गर्भस्थो गूढो व्यूह: कृत: पुन:
সঞ্জয়ে ক’লে—সেই ব্যূহৰ পশ্চাদ্ভাগত ‘পদ্ম’ নামৰ এক গৰ্ভব্যূহ স্থাপন কৰা হৈছিল, যি অতি দুৰ্ভেদ্য। আৰু সেই পদ্মৰ গৰ্ভমধ্যত ‘সূচী’ নামৰ আন এটা গূঢ় ব্যূহ পুনৰ ৰচনা কৰা হৈছিল।
Verse 25
एवमेतं महाव्यूहं व्यूह[ द्रोणो व्यवस्थित: । सूचीमुखे महेष्वास: कृतवर्मा व्यवस्थित:
এইদৰে সেই মহাব্যূহ সাজি দ্ৰোণাচাৰ্য যুদ্ধৰ বাবে প্ৰস্তুত হৈ থিয় দিলে। আৰু ‘সূচীমুখ’ অংশৰ অগ্ৰভাগত মহাধনুৰ্ধৰ কৃতবর্মাক স্থাপন কৰা হ’ল।
Verse 26
अनन्तरं च काम्बोजो जलसंधश्ष् मारिष । दुर्योधनश्न कर्णश्व तदनन्तरमेव च,आर्य! कृतवर्मके पीछे काम्बोजराज और जलसंध खड़े हुए, तदनन्तर दुर्योधन और कर्ण स्थित हुए
তাৰপিছত, হে মহাশয়, কৃতবর্মাৰ পিছফালে কাম্বোজৰ ৰজা আৰু জলসন্ধে স্থান ল’লে; আৰু তেওঁলোকৰ তৎক্ষণাৎ পিছতেই দুৰ্যোধন আৰু কৰ্ণো শাৰীবদ্ধ হৈ থিয় দিলে।
Verse 27
ततः शतसहस््राणि योधानामनिवर्तिनाम् । व्यवस्थितानि सर्वाणि शकटे मुखरक्षिणाम्
তাৰপিছত পিছু হটিবলৈ অনিচ্ছুক, যুদ্ধত পিঠি নেদেখুওৱা এক লাখ যোদ্ধা শাৰীবদ্ধ হৈ থিয় দিলে। তেওঁলোক সকলোৱে শকট-ব্যূহৰ অগ্ৰমুখ ৰক্ষাৰ বাবে নিযুক্ত আছিল।
Verse 28
तेषां च पृष्ठतो राजा बलेन महता वृतः । जयद्रथस्ततो राजा सूचीपाशश्वे व्यवस्थित:,उनके पीछे विशाल सेनाके साथ स्वयं राजा जयद्रथ सूचीव्यूहके पार्श्रभागमें खड़ा था
তেওঁলোকৰ পিছফালে বৃহৎ সেনাবলেৰে আৱৃত ৰজা জয়দ্ৰথ ‘সূচী’ ব্যূহৰ পাৰ্শ্বভাগত স্থান ল’লে।
Verse 29
शकटस्य तु राजेन्द्र भारद्वाजो मुखे स्थित: । अनु तस्याभवद् भोजो जुगोपैनं ततः स्वयम्,राजेन्द्र! उस शकटव्यूहके मुहानेपर भरद्वाजनन्दन द्रोणाचार्य थे और उनके पीछे भोज था, जो स्वयं आचार्यकी रक्षा करता था
হে ৰাজেন্দ্ৰ, শকট-ব্যূহৰ অগ্ৰমুখত ভাৰদ্বাজনন্দন দ্ৰোণাচাৰ্য থিয় আছিল। আৰু তেওঁৰ ঠিক পিছতেই ভোজ আছিল, যিয়ে স্বয়ং আচার্যক ৰক্ষা কৰি আছিল।
Verse 30
श्वेतवर्माम्बरोष्णीषो व्यूढोरस्को महाभुज: । भधनुर्विस्फारयन् द्रोणस्तस्थौ क्रुद्ध इवान्तक:
সঞ্জয়ে ক’লে—শ্বেত বর্ম পৰিধান কৰি, শ্বেত বসন আৰু শ্বেত উষ্ণীষ (পাগুৰি) ধৰি, প্ৰশস্ত বক্ষ আৰু মহাবাহু দ্ৰোণ ধনু টানি টংকাৰ তুলিতে তুলিতে তাতে থিয় হৈ আছিল—ক্ৰোধে দগ্ধ, যেন মৃত্যুদাতা অন্তক স্বয়ং।
Verse 31
पताकिनं शोणहयं वेदिकृष्णाजिन ध्वजम् । द्रोणस्यप रथमालोक्य प्रहृष्टा: कुरवो5भवन्
সঞ্জয়ে ক’লে—পতাকাৰে শোভিত, ৰঙা ঘোঁৰাৰে যুক্ত, আৰু যজ্ঞবেদী তথা কৃষ্ণাজিন (ক’লা হৰিণচর্ম) চিহ্নিত ধ্বজ বহন কৰা দ্ৰোণৰ ৰথ দেখি কৌৰৱসকল পৰম হর্ষিত হ’ল।
Verse 32
सिद्धचारणसंघानां विस्मय: सुमहानभूत् । द्रोणेन विहितं दृष्ट्वा व्यूहं क्षुब्धार्णवोपमम्
সঞ্জয়ে ক’লে—দ্ৰোণে বিন্যাস কৰা, ক্ষুব্ধ সাগৰৰ দৰে দেখা সেই ব্যূহ দেখি সিদ্ধ আৰু চাৰণসকলৰ সমূহত মহা বিস্ময় উদ্ভৱ হ’ল।
Verse 33
सशैलसागरवनां नानाजनपदाकुलाम् । ग्रसेद् व्यूह: क्षितिं सर्वामिति भूतानि मेनिरे
সঞ্জয়ে ক’লে—সেই সময় সকলো প্ৰাণীয়ে ভাবিবলৈ ধৰিলে যে সেই ব্যূহ পৰ্বত, সাগৰ আৰু অৰণ্যসহ, নানা জনপদে ভৰপূৰ এই সমগ্ৰ পৃথিৱীকেই যেন নিজৰ গ্রাস কৰি ল’ব।
Verse 34
बहुरथमनुजाश्चपत्तिनागं कम प् । अहितह्ृदयभेदनं महद् शकटमवेक्ष्य कृतं ननन्द राजा
সঞ্জয়ে ক’লে—বহু ৰথ, পদাতিক, ঘোঁৰা আৰু হাতীৰে পৰিপূৰ্ণ, ভয়ংকৰ কোলাহলে গর্জিত, শত্রুৰ হৃদয় বিদীর্ণ কৰিবলৈ সক্ষম, সময়োচিতভাৱে ৰচিত সেই মহাশকট-ব্যূহ দেখি ৰজা দুর্যোধন অতি আনন্দিত হ’ল।
Verse 87
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि कौरवव्यूहनिर्माणे सप्ताशीतितमो<5ध्याय:
এইদৰে শ্ৰীমহাভাৰতৰ দ্ৰোণপৰ্বত, জয়দ্ৰথবধপৰ্বান্তৰ্গত কৌৰৱ-ব্যূহ নিৰ্মাণবিষয়ক সাতাশি-তম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Verse 166
वर्मिभि: सादिभिययत्तै: प्रासपाणिभिरास्थितै: । उनके ऐसा कहनेपर सिंधुराज जयद्रथको बड़ा आश्वासन मिला। वह गान्धार महारथियोंसे घिरा हुआ युद्धके लिये चल दिया। कवचधारी घुड़सवार हाथोंमें प्रास लिये पूरी सावधानीके साथ उन्हें घेरे हुए चल रहे थे
সঞ্জয়ে ক’লে—কবচধাৰী অশ্বাৰোহীসকলে হাতে প্ৰাস লৈ সতৰ্কভাৱে যথাস্থানত অৱস্থিত হৈ চাৰিওফালে তাক ঘেৰি আগবাঢ়িছিল। তেওঁলোকৰ কথা শুনি সিন্ধুৰাজ জয়দ্ৰথে মহা আশ্বাস পালে; গান্ধাৰৰ মহাৰথীসকলৰ বেষ্টনীত তেওঁ যুদ্ধলৈ অগ্ৰসৰ হ’ল—সৰ্বদিশে সজাগ, বর্মাবৃত অশ্বাৰোহীসকল প্ৰাসধাৰী হৈ ৰক্ষা কৰি চলিল।
Frequently Asked Questions
The implicit dilemma is the tension between proclaimed fairness in recruitment, pay, and honor (administrative dharma) and the apparent failure to protect the force and its objectives when confronted by superior tactical action.
Competent institutions and proper patronage are necessary but not sufficient: outcomes also depend on situational awareness, morale, and adaptive leadership; legitimacy claims are tested by performance under stress.
No explicit phalaśruti is stated; the chapter functions as a narrative hinge, using Dhṛtarāṣṭra’s audit-like description to frame Sañjaya’s forthcoming operational report within the larger ethical and strategic arc.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.