Shloka 46
Yudhiṣṭhira–Droṇa Saṃgrāma
Engagement and Countermeasures
योगानां च परं धाम दृष्टं ब्रह्मविदां निधिम् । चराचरस्य स्रष्टारं प्रतिहर्तारमेव च,वे जगत्के आदि कारण, लोकस्रष्टा, अजन्मा, ईश्वर, अविनाशी, मनकी उत्पत्तिके प्रधान कारण, आकाश एवं वायुस्वरूप, तेजके आश्रय, जलकी सृष्टि करनेवाले, पृथ्वीके भी परम कारण, देवताओं, दानवों, यक्षों तथा मनुष्योंके भी प्रधान कारण, सम्पूर्ण योगोंके परम आश्रय, ब्रह्मवेत्ताओंकी प्रत्यक्ष निधि, चराचर जगत्की सृष्टि और संहार करनेवाले तथा इन्द्रके ऐश्वर्य आदि और सूर्यदेवके प्रताप आदि गुणोंको प्रकट करनेवाले परमात्मा थे। उनके क्रोधमें कालका निवास था। उस समय भगवान् श्रीकृष्णने मन, वाणी, बुद्धि और क्रियाओंद्वारा उनकी वन्दना की
sañjaya uvāca | yogānāṃ ca paraṃ dhāma dṛṣṭaṃ brahmavidāṃ nidhim | carācarasya sraṣṭāraṃ pratihartāram eva ca |
সঞ্জয়ে ক’লে—তেওঁ যোগসমূহৰ পৰম ধাম আৰু ব্ৰহ্মবিদসকলৰ প্ৰত্যক্ষ নিধি ৰূপে দৃষ্টিগোচৰ হ’ল; চৰাচৰ জগতৰ স্ৰষ্টা আৰু প্ৰতিহৰ্তা (সংহাৰক)ও তেওঁেই। তেওঁ জগতৰ আদিকাৰণ, ভূতবিধাতা, অজ, ঈশান, অব্যয়; মনৰ পৰম যোনি, আকাশ-বায়ুৰ স্বৰূপ, তেজৰ আধাৰ, জলস্ৰষ্টা আৰু পৃথিৱীৰো পৰম কাৰণ। তেওঁ দেৱ-দানৱ-যক্ষ-মানৱৰ প্ৰথম কাৰণ, সকলো যোগৰ পৰম শৰণ, ব্ৰহ্মবিদসকলৰ প্ৰত্যক্ষ ধন, জগতৰ সৃষ্টি-সংহাৰক, আৰু ইন্দ্ৰৰ ঐশ্বৰ্য আৰু সূৰ্যৰ তেজ প্ৰকাশক। তেওঁৰ ক্ৰোধত কাল নিজেই বাস কৰে। তেতিয়া ভগৱান শ্ৰীকৃষ্ণে মন, বাক্য, বুদ্ধি আৰু কৰ্মেৰে তেওঁৰ আৰাধনা কৰিলে।
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse frames the supreme reality as both the source and the reabsorber of the entire moving–unmoving cosmos, the ultimate refuge of yoga and the direct ‘treasure’ of Brahman-knowers. Ethically, it implies that true dharma includes humility and worshipful restraint before cosmic power, even in the midst of violent conflict.
Sañjaya describes a formidable divine presence characterized as the creator and destroyer of the world, embodying the powers seen in gods like Indra and Sūrya, with Time dwelling in his wrath. In response, Śrī Kṛṣṇa offers reverence through mind, speech, intellect, and action.