Adhyaya 8
Droṇa-pātana-paripṛcchā (Inquiry into the Fall of Droṇa) | द्रोणपातनपरिपृच्छा
Upa-parva: Droṇa-vadha (Dronavadha) Context Unit
Dhṛtarāṣṭra, hearing that Droṇa has been killed, questions Sañjaya with escalating specificity. He first expresses incredulity that the highly accomplished master of weapons could be slain, then enumerates Droṇa’s qualities—discipline, range, speed of hand, mastery of Vedic and martial knowledge—and compares the event to cosmic impossibilities. The king’s grief is framed as both affective and forensic: he asks about the breaking of Droṇa’s chariot and bow, the surrounding escorts, and which forces confronted him. He focuses on the “rukma-ratha” (gold-adorned chariot) and its horses, asking whether they faltered amid the noise and pressure of battle. Dhṛtarāṣṭra also identifies Dhṛṣṭadyumna (Pārṣata, the Pāñcāla prince) as the likely agent, stressing the improbability that anyone else could accomplish the deed, especially given Arjuna’s protective role. The chapter ends with Dhṛtarāṣṭra’s mind overwhelmed, requesting a pause and promising further questions once composure returns.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र को बताता है कि द्रोणाचार्य रणभूमि में अपने नाम का घोष करते हुए ऐसी प्रचण्ड गति से पाण्डव-सेना पर टूट पड़े कि रथ, घोड़े, सूत और हाथी तक व्याकुल हो उठे—और पाण्डव उन्हें रोक पाने में क्षणभर को भी असमर्थ दिखे। → युधिष्ठिर, संकट को पहचानकर, धृष्टद्युम्न और अर्जुन से चारों ओर से यत्न करके ‘कुम्भयोनि’ द्रोण को रोकने का आदेश देते हैं। पाण्डव-पक्ष के अन्य राजा और वीर भी अपने-अपने कुल-वीर्य के अनुरूप अनेक पराक्रम दिखाते हैं, पर द्रोण का रौद्र रूप बढ़ता ही जाता है—वे शर-वर्षा से रथों को सूना कर देते, अंग-भंग करते, और महारथियों को ललकारते हैं। → द्रोण के रथ-घोष, मौर्वी-निष्पेषण और धनुष-शब्द से आकाश तक गूँज उठता है; दिशाएँ प्रतिध्वनित होती हैं। इसी उग्र कोलाहल के बीच निर्णायक घड़ी आती है—भरद्वाज-पुत्र महारथी द्रोण रण में निहत दिखाई देते हैं; देवता, पितर और पूर्वज-बान्धव तक उस दृश्य के साक्षी बताए जाते हैं। → द्रोण के पतन के साथ पाण्डव-सेना को विजय का अवसर मिलता है। पाण्डव सिंहनाद करते हैं; उनके महान् सिंहनाद से पृथ्वी तक काँप उठती है—रण का पलड़ा क्षणिक रूप से पाण्डवों की ओर झुकता है। → द्रोण-वध के बाद कौरव-पक्ष की प्रतिक्रिया और अगले सेनापति/रणनीति का उभार—यह प्रश्न अगले अध्याय की ओर कथा को धकेलता है।
Shlokas
Verse 1
अष्टमो< ध्याय: द्रोणाचार्यके पराक्रम और वधका संक्षिप्त समाचार संजय उवाच तथा द्रोणमभिष्नन्तं साश्वसूतरथद्विपान् व्यथिता: पाण्डवा दृष्टवा न चैनं पर्यवारयन्
সঞ্জয়ে ক’লে—মহারাজ! দ্ৰোণাচাৰ্যই এইদৰে ঘোঁৰা, সাৰথি, ৰথ আৰু হাতী নিধন কৰি থকা দেখি পাণ্ডৱ যোদ্ধাসকল ব্যথিত হ’লেও তেওঁক ৰোধ কৰিব নোৱাৰিলে।
Verse 2
ततो युधिष्ठिरो राजा धृष्टद्युम्नधनंजयौ । अब्रवीत् सर्वतो यत्तै: कुम्भयोनिर्निवार्यताम्
তেতিয়া ৰজা যুধিষ্ঠিৰে ধৃষ্টদ্যুম্ন আৰু ধনঞ্জয় (অর্জুন)ক ক’লে—“বীৰসকল! সকলো দিশৰ পৰা প্ৰচেষ্টা কৰি কুম্ভযোনি দ্ৰোণক নিবাৰণ কৰা।”
Verse 3
तत्रैनमर्जुनश्वैव पार्षतश्न सहानुग: । प्रत्यगृह्नात् ततः सर्वे समापेतुर्महारथा:
তাত অర్జুন আৰু পাৰ্ষত (ধৃষ্টদ্যুম্ন) অনুচৰসহ তেওঁক প্ৰতিহত কৰিলে; তাৰ পাছত সকলো মহাৰথী একত্ৰিত হ’ল।
Verse 4
यह सुनकर वहाँ अर्जुन और सेवकोंसहित धृष्टद्युम्नने द्रोणाचार्यको रोका। फिर तो सभी महारथी उनपर टूट पड़े ।।
এই কথা শুনি তাত অర్జুন আৰু অনুচৰসহ ধৃষ্টদ্যুম্নে দ্ৰোণাচাৰ্যক ৰোধ কৰিলে। তাৰ পাছত সকলো মহাৰথী তেওঁৰ ওপৰত ঝাঁপাই পৰিল—কেকয়সকল, ভীমসেন, সৌভদ্ৰ (অভিমন্যু), ঘটোৎকচ, যুধিষ্ঠিৰ, যমজ (নকুল-সহদেৱ), মৎস্যদেশীয় বীৰসকল আৰু দ্ৰুপদৰ পুত্ৰসকলও। তেওঁলোকে সকলোৱে নিজৰ কুল আৰু পৰাক্ৰমৰ যোগ্য বহু বীৰোচিত কৰ্ম কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 5
द्रौपदेयाश्व संहृष्टा धृष्टकेतु: ससात्यकि: । चेकितानश्र संक्रुद्धो युयुत्सुश्न महारथ:
সঞ্জয়ে ক’লে— দ্ৰৌপদীৰ পুত্ৰসকল উল্লাসে পৰিপূৰ্ণ আছিল; ধৃষ্টকেতু সাথ্যকিৰ সৈতে; ক্ৰোধে জ্বলি উঠা চেকিতান আৰু মহাৰথী যুযুৎসু— এইসকল আৰু পাণ্ডুপুত্ৰ যুধিষ্ঠিৰৰ অন্যান্য অনুগামী ৰজাসকলে নিজৰ কুল-মৰ্যাদা আৰু বীৰ্যৰ অনুৰূপ নানাবিধ বীৰোচিত কৰ্মত প্ৰবৃত্ত হ’ল।
Verse 6
ये चान्ये पार्थिवा राजन् पाण्डवस्यानुयायिन: । कुलवीर्यनुरूपाणि चक्कुः कर्माण्यनेकश:
সঞ্জয়ে ক’লে— হে ৰাজন! পাণ্ডৱৰ অনুগামী অন্য নৃপতিসকলেও নিজৰ কুল আৰু বীৰ্যৰ অনুৰূপ নানাবিধ শৌৰ্যকৰ্ম কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 7
संरक्ष्यमाणां तां दृष्टवा पाण्डवैर्वाहिनीं रणे । व्यावृत्य चक्षुषी कोपाद् भारद्वाजो<न्ववैक्षत
সঞ্জয়ে ক’লে— ৰণক্ষেত্ৰত পাণ্ডৱসকলে সুদৃঢ়ভাৱে সংৰক্ষিত কৰি ৰখা সেই বাহিনী দেখি, ভাৰদ্বাজপুত্ৰ দ্ৰোণে ক্ৰোধে চকু দুটা বিস্তাৰ কৰি তাৰ ফালে স্থিৰ দৃষ্টিৰে চালে।
Verse 8
स तीव्रं कोपमास्थाय रथे समरदुर्जय: । व्यधमत् पाण्डवानीकमभ्राणीव सदागति:,जैसे वायु बादलोंको छिलन्न-भिन्न कर देती है, उसी प्रकार रथपर बैठे हुए रणदुर्जय वीर द्रोणाचार्य प्रचण्ड कोप धारण करके पाण्डव-सेनाका संहार करने लगे इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि द्रोणाभिषेकपर्वणि द्रोणवधश्रवणे अष्टमो5ध्याय: ।।
সঞ্জয়ে ক’লে— সমৰত অজেয় দ্ৰোণ ৰথত আৰূঢ় হৈ তীব্ৰ ক্ৰোধ ধৰি, সদা-গতিশীল বায়ুৱে যেনেকৈ মেঘপুঞ্জ ছিন্নভিন্ন কৰে, তেনেকৈ পাণ্ডৱসেনাক চূর্ণ কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 9
रथानश्वान् नरान् नागानभिधावन्नितस्ततः । चचारोन्मत्तवद द्रोणो वृद्धोडपि तरुणो यथा
সঞ্জয়ে ক’লে— দ্ৰোণ বয়সত বৃদ্ধ হ’লেও যুৱকৰ দৰে বেগৱান আছিল। উন্মত্তৰ দৰে তেওঁ ৰণক্ষেত্ৰত ইফালে-সিফালে ঘূৰি ৰথ, অশ্ব, পদাতিক আৰু গজবাহিনীৰ ওপৰত ধাৱা চলাই থাকিল।
Verse 10
तस्य शोणितदिग्धाड्ा: शोणास्ते वातरंहस: । आजानेया हया राजन्नविश्रान्ता ध्रुवं ययु:
তেওঁৰ ঘোঁৰাবোৰ স্বভাৱতে লালচে আছিল; ৰক্তত লেপিত হোৱাৰ বাবে সিহঁত আৰু অধিক লাল দেখাইছিল। হে ৰাজন, বতাহৰ দৰে বেগবান, উত্তম বংশৰ আজানেয় অশ্ববোৰে বিশ্ৰাম নোলোৱাকৈ নিৰন্তৰ আগলৈ দৌৰি গৈছিল।
Verse 11
तमन्तकमिव क्रुद्धमापतन्तं यतव्रतम् । दृष्टवा सम्प्राद्रवन् योधा: पाण्डवस्य ततस्तत:
ব্ৰত-নিয়মত অচল দ্ৰোণাচাৰ্যক ক্ৰোধে উন্মত্ত অন্তক (মৃত্যু) সদৃশ ধাৱমান দেখি, পাণ্ডুপুত্ৰ যুধিষ্ঠিৰৰ যোদ্ধাসকল চাৰিওফালে ছত্ৰভংগ হৈ পলাই গ’ল।
Verse 12
तेषां प्राद्रवतां भीम: पुनरावर्ततामपि । पश्यतां तिष्ठतां चासीच्छब्द: परमदारुण:
সিহঁতৰ মাজত কিছুমানে পলাইছিল, কিছুমানে আকৌ ঘূৰি আহিছিল, আৰু কিছুমানে থিয় হৈ কেৱল চাই আছিল; এনে বিভ্ৰান্তিৰ মাজতে চাৰিওফালে অতি দাৰুণ আৰু ভয়ংকৰ কোলাহল উঠিল।
Verse 13
शूराणां हर्षजननो भीरूणां भयवर्धन: । द्यावापृथिव्योर्विवरं पूरयामास सर्वतः:,वह कोलाहल शूरवीरोंका हर्ष और कायरोंका भय बढ़ानेवाला था। वह आकाश और पृथ्वीके बीचमें सब ओर व्याप्त हो गया
সেই কোলাহলে শূৰসকলৰ হর্ষ জাগিছিল, ভীৰুসকলৰ ভয় বাঢ়িছিল; আকাশ আৰু পৃথিৱীৰ মাজৰ সমগ্ৰ অন্তৰাল সৰ্বত্ৰ ভৰি উঠিল।
Verse 14
ततः पुनरपि द्रोणो नाम विश्रावयन् युधि । अकरोद् रौद्रमात्मानं किर|ञ्छरशतै: परान्
তাৰ পিছত দ্ৰোণাচাৰ্যই পুনৰ যুদ্ধক্ষেত্ৰত নিজৰ নাম ঘোষণা কৰি কৰি, শত শত শৰ নিক্ষেপেৰে শত্রুসকলৰ ওপৰত বৰ্ষণ কৰি, নিজৰ ৰৌদ্ৰ আৰু ভয়ংকৰ ৰূপ প্ৰকাশ কৰিলে।
Verse 15
स तथा तेष्वनीकेषु पाण्डुपुत्रस्य मारिष | कालवदू व्यचरद् द्रोणो युवेव स्थविरो बली
মাৰিষ! পাণ্ডুপুত্ৰ যুধিষ্ঠিৰৰ সেই সেনাবিন্যাসসমূহৰ মাজত বৃদ্ধ হৈও যুৱকৰ দৰে ক্ষিপ্ৰ, বলৱান দ্ৰোণাচাৰ্য কালৰ দৰে বিচৰণ কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 16
उत्कृत्य च शिरांस्य॒ुग्रान् बाहूनपि सुभूषणान् । कृत्वा शून्यान् रथोपस्थानुदक्रोशन्महारथान्
তেওঁলোকে উগ্ৰ যোদ্ধাসকলৰ মূৰ আৰু অলংকাৰশোভিত বাহুও কাটি ৰথৰ আসন শূন্য কৰি দিত; আৰু মহাৰথীসকলে কোলাহল কৰি চিঞৰি উঠিছিল।
Verse 17
वे योद्धाओंके मस्तकों और आभूषणोंसे भूषित भयंकर भुजाओंको भी काटकर रथकी बैठकोंको सूनी कर देते और महारथियोंकी ओर देख-देखकर दहाड़ते थे ।।
প্ৰভো! তেওঁৰ হর্ষভৰা সিংহনাদে বা বাণৰ বেগে ৰণক্ষেত্ৰৰ সকলো যোদ্ধা শীতপীড়িত গাইৰ দৰে কঁপিবলৈ ধৰিলে।
Verse 18
द्रोणस्य रथघोषेण मौर्वीनिष्पेषणेन च । धनु:शब्देन चाकाशे शब्द: समभवन्महान्,द्रोणाचार्यके रथकी घरघराहट, प्रत्यंचाको दबा-दबाकर खींचनेके शब्द और धनुषकी टंकारसे आकाशमें महान् कोलाहल होने लगा
দ্ৰোণাচাৰ্যৰ ৰথঘোষ, মৌৰ্বী (প্ৰত্যঞ্চা) টানি কষাৰ ঘর্ষণশব্দ আৰু ধনুৰ টংকাৰত আকাশত মহা কোলাহল উঠিল।
Verse 19
अथास्य धनुषो बाणा निश्चरन्त: सहस्रश: | व्याप्य सर्वा दिश: पेतुर्नागाश्वरथपत्तिषु
তাৰ পাছত দ্ৰোণাচাৰ্যৰ ধনুৰ পৰা সহস্ৰ সহস্ৰ বাণ ওলাই সকলো দিশত ব্যাপি পৰিল আৰু হাতী, ঘোঁৰা, ৰথ আৰু পদাতিকসকলৰ ওপৰত মহা বেগেৰে পৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 20
त॑ कार्मुकमहावेगमस्त्रज्वलितपावकम् । द्रोणमासादयांचक्रु: पजचाला: पाण्डवै: सह
সঞ্জয়ে ক’লে—পাণ্ডৱসকলৰ সৈতে পাঞ্চালসকলে দ্ৰোণৰ দিশে আগবাঢ়িল। তেওঁৰ ধনুৰ বেগ আছিল অতি প্ৰচণ্ড, আৰু তেওঁৰ অস্ত্ৰসমূহ অগ্নিৰ দৰে জ্বলি উঠিছিল। সেই ভয়ংকৰ গুৰু-যোদ্ধাৰ আক্রমণ ৰোধ কৰিবলৈ তেওঁলোক ৰণক্ষেত্ৰত তেওঁক থামাবলৈ উদ্যত হ’ল।
Verse 21
तान् सकुण्जरप्त्त्यश्वान् प्राहिणोद् यमसादनम् । चक्रेडचिरेण च द्रोणो महीं शोणितकर्दमाम्
সঞ্জয়ে ক’লে—দ্ৰোণে তেওঁলোকক হাতী-ঘোঁৰাসহ যমসদনলৈ পঠাই দিলে। অল্প সময়তে তেওঁ পৃথিৱীক ৰক্তৰ কাদাত পৰিণত কৰিলে।
Verse 22
तन्वता परमास्त्राणि शरान् सततमस्यता । द्रोणेन विहितं दिक्षु शरजालमदृश्यत
সঞ্জয়ে ক’লে—দ্ৰোণে পৰম অস্ত্ৰ বিস্তাৰ কৰি আৰু নিৰন্তৰ শৰ নিক্ষেপ কৰি থাকোঁতে, সকলো দিশতে তেওঁৰ দ্বাৰা গঢ়া শৰজাল স্পষ্ট দেখা গ’ল; যেন দিশসমূহেই তীৰে বুনি বন্ধ কৰি দিয়া হৈছে।
Verse 23
पदातिषु रथाश्वेषु वारणेषु च सर्वश: । तस्य विद्युदिवा भ्रेषु चरन् केतुरदृश्यत,पैदल सैनिकों, रथियों, घुड़सवारों तथा हाथीसवारोंमें सब ओर विचरता हुआ उनका ध्वज बादलोंमें विद्युत्-सा दृष्टिगोचर हो रहा था
সঞ্জয়ে ক’লে—পদাতিক, ৰথী, অশ্বাৰোহী আৰু গজাৰোহীসকলৰ মাজত সৰ্বত্র তেওঁৰ ধ্বজা চলমান দেখা গ’ল; মেঘৰ মাজত বিজুলীৰ দৰে ই ঝলমল কৰিছিল।
Verse 24
स केकयानां प्रवरांक्ष॒ पञच पज्चालराजं च शरै: प्रमथ्य । युधिष्ठटिरानीकमदीनसत्त्वो द्रोणो5भ्ययात् कार्मुकबाणपाणि:
সঞ্জয়ে ক’লে—কেকয়সকলৰ পাঁচজন শ্ৰেষ্ঠ ৰাজকুমাৰ আৰু পাঞ্চালৰাজ দ্ৰুপদকো শৰবিদ্ধ কৰি নিস্তেজ কৰি, অদীনচিত্ত দ্ৰোণে ধনু-বাণ হাতে লৈ যুধিষ্ঠিৰৰ সেনাৰ ওপৰত আগবাঢ়িল।
Verse 25
त॑ भीमसेनश्ष धनंजयश्न शिनेश्व नप्ता द्रुपदात्मजश्न । शैब्यात्मज: काशिपति: शिबिश्न दृष्टवा नदन्तो व्यकिरणञ्छरौचै:
সঞ্জয়ে ক’লে—তেওঁলোকক দেখি ভীমসেন আৰু ধনঞ্জয় (অর্জুন), শিনিৰ পৌত্ৰ সাত্যকি, দ্ৰুপদপুত্ৰ ধৃষ্টদ্যুম্ন, শৈব্যপুত্ৰ, কাশীৰাজ আৰু শিবি—সকলে গর্জন কৰি শত্রুপক্ষৰ ওপৰত ঘন বাণবৃষ্টি বৰ্ষণ কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 26
(तेषां शरा द्रोणशरैर्निकृत्ता भूमावदृश्यन्त विवर्तमाना: । श्रेणीकृता: संयति मोघवेगा द्वीपे नदीनामिव काशरोहा: ।।
সঞ্জয়ে ক’লে—তেওঁলোকৰ বাণ দ্ৰোণৰ বাণে কাটি পেলাই নিষ্ফল কৰিলে; যুদ্ধভূমিত মাটিৰ ওপৰত পাক খাই খাই গড়িয়াই থকা দেখা গ’ল—শাৰী শাৰী কৰি তেনেকৈ পৰি আছিল, যেন নদীৰ দ্বীপত কাটি পেলোৱা কাশ-নলখাগড়াৰ ঢেৰ ছটিয়াই থোৱা। তাৰ পিছত দ্ৰোণৰ ধনুৰ পৰা ছুটিয়া অহা সোনালী, বিচিত্ৰ পাখিযুক্ত বাণ হাতী, ঘোঁৰা আৰু যুৱ যোদ্ধাৰ দেহ ভেদি মাটিত গাঁথ খাই পৰিল; সিহঁতৰ পাখি তেজে ৰঙা হৈছিল।
Verse 27
सा योधसंघैश्न रथैश्न भूमि: शरैविभिन्नैर्गजवाजिभिश्ष । प्रच्छाद्यमाना पतितैर्बभूव समावृता द्यौरिव कालमेघै:
সঞ্জয়ে ক’লে—বাণে বিদীৰ্ণ হৈ পতিত যোদ্ধাসমূহ, ৰথ, হাতী আৰু ঘোঁৰাই সেই যুদ্ধভূমি এনেদৰে ঢাকি পেলালে, যেন বৰ্ষাকালৰ ক’লা মেঘে আকাশ আৱৰি ধৰে।
Verse 28
शैनेयभीमार्जुनवाहिनी शं सौभद्रपाज्चालसकाशिराजम् | अन्यांश्व वीरान् समरे मर्द द्रोण: सुतानां तव भूतिकाम:
সঞ্জয়ে ক’লে—আপোনাৰ পুত্ৰসকলৰ ঐশ্বৰ্য আৰু লাভ নিশ্চিত কৰিবলৈ দ্ৰোণে সমৰত সেই সেনাদলক চূর্ণ কৰিলে, যাৰ অগ্ৰণী আছিল সাত্যকি, ভীম আৰু অৰ্জুন, আৰু যাৰ ভিতৰত সৌভদ্ৰ (অভিমন্যু), পাঞ্চালসকল, দ্ৰুপদ আৰু কাশীৰাজ আদি বীৰ উপস্থিত আছিল; লগতে আন বহু মহাবীৰকো তেওঁ দমন কৰিলে।
Verse 29
एतानि चान्यानि च कौरवेन्द्र कर्माणि कृत्वा समरे महात्मा । प्रताप्य लोकानिव कालसूर्यो द्रोणो गत: स्वर्गमितो हि राजन्
সঞ্জয়ে ক’লে—হে ৰাজন, কৌৰবেন্দ্ৰ! সমৰত এইবোৰ আৰু এনে বহু বীৰোচিত কৰ্ম সম্পন্ন কৰি মহাত্মা দ্ৰোণে প্ৰলয়কালৰ সূৰ্যৰ দৰে লোকসমূহক দহাই, ইয়াৰ পৰা স্বৰ্গলৈ গমন কৰিছে।
Verse 30
एवं रुक्मरथ: शूरो हत्वा शतसहस्रश: । पाण्डवानां रणे योधान् पार्षतेन निपातित:
এইদৰে স্বৰ্ণশোভিত ৰথাৰূঢ় বীৰ দ্ৰোণাচাৰ্যই ৰণক্ষেত্ৰত পাণ্ডৱসকলৰ যোদ্ধাসকলক লক্ষ লক্ষকৈ নিধন কৰি অৱশেষত পাৰ্ষত (ধৃষ্টদ্যুম্ন)ৰ হাতত নিপাতিত হ’ল।
Verse 31
अक्षौहिणीमभ्यधिकां शूराणामनिवर्तिनाम् | निहत्य पश्चाद् धृतिमानगच्छत् परमां गतिम्
যুদ্ধৰ পৰা পিঠ নেদেখুওৱা শূৰবীৰসকলৰ এক অক্ষৌহিণীতকৈও অধিক সেনা নিধন কৰি, সেই ধৃতিমান পিছত পৰম গতি লাভ কৰিলে।
Verse 32
पाण्डवैः सह पज्चालैरशिवै: क्रूरकर्मभि: । हतो रुक्मरथो राजन् कृत्वा कर्म सुदुष्करम्
হে ৰাজন! অতি দুষ্কৰ কৰ্ম সম্পাদন কৰি স্বৰ্ণৰথী ৰুক্মৰথ (দ্ৰোণ) অৱশেষত পাণ্ডৱসকলৰ সৈতে অশিৱ আৰু ক্ৰূৰকৰ্মা পাঞ্চালসকলৰ হাতত নিহত হ’ল।
Verse 33
ततो निनादो भूतानामाकाशे समजायत । सैन्यानां च ततो राजन्नाचार्ये निहते युधि,नरेश्वर! युद्धस्थलमें आचार्य द्रोणके मारे जानेपर आकाशमें स्थित अदृश्य भूतोंका तथा कौरव-सैनिकोंका आर्तनाद सुनायी देने लगा
হে নৰেশ্বৰ! যুদ্ধত আচাৰ্য দ্ৰোণ নিপাতিত হোৱাত আকাশস্থিত অদৃশ্য ভূতগণৰ আৰু তলৰ সৈন্যদলৰ এক মহা আৰ্তনাদ উঠিল।
Verse 34
द्यां धरां खं दिशो वापि प्रदिशश्वानुनादयन् | अहो धिगिति भूतानां शब्द: समभवद् भृशम्
সেই সময় স্বৰ্গ, পৃথিৱী, অন্তৰীক্ষ, দিশা আৰু বিদিশা—সকলোকে প্ৰতিধ্বনিত কৰি, সকলো প্ৰাণীৰ মাজত ‘অহো! ধিক্!’ এই শব্দ ভীষণভাবে উঠিল।
Verse 35
देवता: पितरश्ैव पूर्वे ये चास्य बान्धवा: । ददृशुर्निहतं तत्र भारद्वाजं महारथम्,देवता, पितर तथा जो इनके पूर्ववर्ती भाई-बन्धु थे, उन्होंने भी वहाँ भरद्वाजनन्दन महारथी द्रोणाचार्यको मारा गया देखा
সঞ্জয় ক’লে—দেৱতা, পিতৃগণ আৰু তেওঁৰ পূৰ্বৱৰ্তী বান্ধৱসকলেও তাত ভাৰদ্বাজ-নন্দন মহাৰথী দ্ৰোণাচাৰ্যক নিহত অৱস্থাত দেখিলে।
Verse 36
पाण्डवास्तु जयं लब्ध्वा सिंहनादान् प्रचक्रिरे । सिंहनादेन महता समकम्पत मेदिनी,पाण्डव विजय पाकर सिंहनाद करने लगे। उनके उस महान् सिंहनादसे पृथ्वी काँप उठी
পাণ্ডৱসকলে জয় লাভ কৰি মহাসিংহনাদ কৰিলে। সেই মহাসিংহনাদে পৃথিৱী কঁপি উঠিল।
Frequently Asked Questions
The dilemma is interpretive rather than prescriptive: how to reconcile the fall of a revered teacher-warrior with ideals of merit, protection, and rightful conduct, when battlefield outcomes can contradict expectations of moral and technical superiority.
The chapter models how catastrophic loss is narrated through disciplined inquiry—linking emotion to analysis—while acknowledging that fate, policy, and human limitation jointly shape historical outcomes.
No explicit phalaśruti is stated here; the meta-function is structural, using Dhṛtarāṣṭra’s questions to cue a detailed account and to position Droṇa’s fall as a decisive interpretive pivot in the war narrative.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.