Adhyaya 65
Droṇa-parva Adhyāya 65 — Duḥśāsana’s Elephant Corps Engages Arjuna; Retreat to the Śakaṭa-vyūha
Upa-parva: Śakaṭa-vyūha Saṃgrāma (Episode: Duḥśāsana seeks refuge with Droṇa)
Dhṛtarāṣṭra, hearing of a collapse at the front, questions who among the Kaurava champions can oppose Arjuna and whether troops are holding within Droṇa’s Śakaṭa-vyūha. Saṃjaya reports that Arjuna’s pressure has shattered the Kaurava line; no warrior can comfortably face him as he strikes repeatedly with excellent arrows. Observing the disarray, Duḥśāsana advances in anger, armored in ornate gold, and envelops Arjuna with a massive elephant contingent, producing a dense soundscape of bells, conches, bowstring snaps, and elephant cries. Arjuna responds with a forceful counteraction: he penetrates the elephant ranks, wounds and fells elephants, and cuts down riders with bhallas, while also damaging chariot equipment—bowstrings, standards, yokes, and poles—creating widespread confusion. The battlefield becomes littered with fallen elephants, horses, weapons, banners, ornaments, and severed limbs, emphasizing the catastrophic breakdown of unit integrity. Duḥśāsana’s force, distressed and leader-shaken, flees; Duḥśāsana himself, wounded by arrows, withdraws with his remaining troops toward Droṇa, seeking protection by entering the Śakaṭa-vyūha.
Chapter Arc: नारद सृञ्जय को एक अप्रत्याशित सांत्वना-कथा सुनाते हैं—राजा शशबिन्दु का अद्भुत वैभव, असंख्य संतति और अश्वमेध-यज्ञों की अपार समृद्धि। → शशबिन्दु की ‘अतिशयता’ बढ़ती जाती है: असंख्य रानियाँ, प्रत्येक से असंख्य पुत्र; वे पुत्र स्वर्ण-कवचधारी, उत्तम धनुर्धर, वेदपारंगत और यज्ञकर्ता; पिता उन्हें ब्राह्मणों को दान कर देता है, और यज्ञ-स्थल पर अन्न-पान के पर्वत-से ढेर लगते हैं। → अश्वमेध के बाद भी तेरह पर्वत-प्रमाण अन्न शेष रह जाना—दान, ऐश्वर्य और कर्मकाण्ड की चरम सीमा का दृश्य; इसी चरम पर नारद का संकेत उभरता है कि पुण्य का माप केवल ‘पुत्र-संपदा’ या ‘यज्ञ-वैभव’ नहीं। → नारद सृञ्जय को उपदेश देते हैं कि पुत्र-शोक में न डूबे; चारों भद्र (गुण/आचरण) और यज्ञ-दान की मर्यादा—ये पुत्र से भी ‘पुण्यतर’ कहे गए हैं; ‘अयज्वान’ और ‘अदाक्षिण्य’ (यज्ञ-हीनता और दक्षिणा-हीनता) को निन्दित बताकर धर्म-मार्ग की ओर मन को स्थिर करते हैं। → कुरुक्षेत्र के रक्त-धूमिल वर्तमान में यह कथा किस प्रकार सृञ्जय के शोक और धृतराष्ट्र के प्रश्नों को आगे मोड़ेगी—यह संकेत देकर अध्याय विराम लेता है।
Shlokas
Verse 1
भीकम (2 अमान पज्चषष्टितमो< ध्याय: राजा शशबिन्दुका चरित्र नारद उवाच शशबिन्दुं च राजानं मृतं सृज्जय शुश्रुम । ईजे स विविधीर्यज्जै: श्रीमान् सत्यपराक्रम:
নাৰদে ক’লে—হে সৃঞ্জয়! মই শুনিছোঁ যে ৰজা শশবিন্দুও পৰলোকগমন কৰিছে। সেই শ্ৰীমান, সত্যপৰাক্ৰমী নৃপতিয়ে নানা প্ৰকাৰ যজ্ঞ সম্পাদন কৰিছিল।
Verse 2
तस्य भार्यासहसत्राणां शतमासीन्महात्मन: । एकैकस्यां च भारयायां सहस्रं तनया5भवन्,महामना शशबिन्दुके एक लाख स्त्रियाँ थीं और प्रत्येक स्त्रीके गर्भसे एक-एक हजार पुत्र उत्पन्न हुए थे
সেই মহাত্মা ৰজাৰ এক লক্ষ পত্নী আছিল; আৰু প্ৰতিজনী পত্নীৰ গৰ্ভত এক-এক হাজাৰ পুত্ৰ জন্মিছিল।
Verse 3
ते कुमारा: पराक्रान्ता: सर्वे नियुतयाजिन: । राजान: क्रतुभिर्मुख्यैरीजाना वेदपारगा:
সেই কুমাৰসকল সকলো পৰাক্ৰমশালী আছিল। ৰজা হৈ তেওঁলোক বেদপাৰঙ্গত আৰু মুখ্য মুখ্য ক্রতু-যজ্ঞৰ অনুষ্ঠাতা আছিল; অসংখ্য যজ্ঞ কৰাৰ সংকল্প লৈ সেয়া সম্পন্ন কৰিছিল।
Verse 4
हिरण्यकवचा: सर्वे सर्वे चोत्तमधन्विन: । सर्वेडश्चवमेधैरीजाना: कुमारा: शशबिन्दव:,शशबिन्दुके उन सभी पुत्रोंने सोनेके कवच धारण कर रखे थे। वे सब उत्तम धनुर्धर थे और अश्वमेध-यज्ञोंका अनुष्ठान कर चुके थे
শশবিন্দুৰ সেই সকলো পুত্ৰ সোণৰ কবচ পৰিধান কৰিছিল। তেওঁলোক সকলো উৎকৃষ্ট ধনুৰ্ধৰ আছিল আৰু সকলোৱে অশ্বমেধ যজ্ঞ সম্পাদন কৰিছিল।
Verse 5
तानश्रमेथधे राजेन्द्रो ब्राह्मणेभ्योडददत् पिता । शतं शतं रथगजा एकैकं पृष्ठतो<न्वयु:
তাৰ পাছত সেই আশ্ৰমত ৰাজেন্দ্ৰই পিতাৰ দৰে ৰক্ষক হৈ ব্ৰাহ্মণসকলক দান দিলে। শত শত ৰথ আৰু গজ একে একে পিছফালে পিছফালে অনুসৰণ কৰিলে।
Verse 6
पिता महाराज शशबिन्दुने अश्वमेध-यज्ञ करके उसमें अपने वे सभी पुत्र ब्राह्मणोंको दे डाले। एक-एक राजकुमारके पीछे सौ-सौ रथ और हाथी गये थे ।।
নাৰদে ক’লে—সেই সময়ত প্ৰতিজন ৰাজপুত্ৰৰ সৈতে সোণৰ অলংকাৰৰে সজোৱা শত শত কন্যা আছিল। প্ৰতিখন কন্যাৰ পাছত শত শত হাতী, আৰু প্ৰতিটো হাতীৰ পাছত শত শত ৰথ চলিছিল—যজ্ঞদানের নামে ৰাজঐশ্বৰ্যৰ এই অতিশয় প্ৰদৰ্শন, জীৱিত আশ্ৰিতসকলক ‘দান’ কৰা বুলি গণ্য কৰাৰ নৈতিক টানাপোড়েনো সূচায়।
Verse 7
रथे रथे शतं चाश्वा बलिनो हेममालिन: । अश्वे अश्वे गोसहस्रं गवां पज्चाशदाविका:
নাৰদে ক’লে—প্ৰত্যেক ৰথৰ সৈতে সোণৰ মালাৰে ভূষিত শত শত বলৱান ঘোঁৰা আছিল। প্ৰতিটো ঘোঁৰাৰ পাছত হাজাৰ হাজাৰ গাই, আৰু প্ৰতিখন গাইৰ পাছত পঞ্চাশ পঞ্চাশ ভেড়া আছিল। এই বৰ্ণনাই ৰাজসাম্পত্তি আৰু ৰসদৰ অপাৰতা দেখুৱাই, লগতে যুদ্ধসাধনৰ সঞ্চয়-প্ৰদৰ্শনৰ নৈতিক ভাৰো সূচায়।
Verse 8
एतद् धनमपर्याप्तमश्वमेधे महामखे । शशबिन्दुर्महा भागो ब्राह्मणे भ्यो हमन्यत,यह अपार धन महाभाग शशबिन्दुने अपने अश्वमेध नामक महायजञ्ञमें ब्राह्मणोंके लिये दान किया था
নাৰদে ক’লে—এই ধন আছিল অপৰিমেয়। মহাভাগ ৰজা শশবিন্দুৱে অশ্বমেধ মহাযজ্ঞত ব্ৰাহ্মণসকলৰ বাবে সেই অপাৰ সম্পদ দানৰূপে নিৰ্দিষ্ট কৰি প্ৰদান কৰিছিল।
Verse 9
वार्क्षश्व॒ यूपा यावन्त अश्वमेधे महामखे । ते तथैव पुनश्चान्ये तावनन्त: काउ्चना5भवन्,उनके महायज्ञ अश्वमेधमें जितने काष्ठके यूप थे, वे तो ज्यों-के-त्यों थे ही, फिर उतने ही और सुवर्णमय यूप बनाये गये थे
নাৰদে ক’লে—সেই মহা অশ্বমেধ যজ্ঞত যিমান কাঠৰ যূপ আছিল, সিহঁত তেনেকৈয়ে থাকিল; তাৰ পাছত ঠিক তিমান সংখ্যক আন যূপ সোণৰ কৰি গঢ়া হ’ল।
Verse 10
भक्ष्यानज्नपाननिचया: पर्वता: क्रोशमुच्छिता: । तस्याश्वमेधे निर्वत्ते राज्ञ: शिष्टास्त्रयोदश
নাৰদে ক’লে—ভক্ষ্য, অন্ন আৰু পানীয়ৰ সঞ্চয় পৰ্বতৰ দৰে এক ক্রোশ উঁচা আছিল। সেই ৰজাৰ অশ্বমেধ যজ্ঞ সম্পন্ন হোৱাৰ পাছতো তেৰটা (অংশ/সঞ্চয়) অৱশিষ্ট থাকিল।
Verse 11
उस यज्ञमें भक्ष्य-भोज्य अन्न-पानके पर्वतोंके समान एक कोस ऊँचे ढेर लगे हुए थे। राजाका अश्वमेध-यज्ञ पूरा हो जानेपर अन्नके तेरह पर्वत बच गये थे ।।
নাৰদে ক’লে—শশবিন্দুৰ ৰাজত্বকালত এই পৃথিৱী তৃপ্ত আৰু পুষ্ট প্ৰজাৰে ভৰি আছিল। সকলো বিঘ্ন-বাধা শান্ত হৈছিল, ৰোগ-ব্যাধি নাছিল। দীঘলীয়া সময় ধৰ্মপূৰ্বক এই বসুধা ভোগ কৰি আৰু পালন কৰি, শশবিন্দু শেষত স্বৰ্গলোকলৈ গ’ল—অৰ্থাৎ ধৰ্মযুক্ত শাসন আৰু প্ৰজাহিতেই স্থায়ী যশ আৰু শুভ অন্ত প্ৰদান কৰে।
Verse 12
स चेन्ममार सृञज्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया । पुत्रात् पुण्यतरस्तुभ्यं मा पुत्रमनुतप्यथा: । अयज्वानमदाक्षिण्यमश्रि श्रैत्येत्युदाहरत्
নাৰদে ক’লে—হে সৃঞ্জয়! যিসকল চাৰিধৰণৰ মঙ্গলকাৰী গুণেৰে সমন্বিত আছিল, তোমাতকৈও শ্ৰেষ্ঠ আছিল আৰু তোমাৰ পুত্ৰসকলতকৈ বহু অধিক পুণ্যবান আছিল—তেওঁলোকেও যদি মৃত্যুক প্ৰাপ্ত হয়, তেন্তে আনসকলৰ কথা কি ক’ব? সেয়ে যজ্ঞহীন আৰু দান-দক্ষিণাহীন তোমাৰ পুত্ৰৰ বাবে শোক নকৰিবা। এইদৰে নাৰদে (সৃঞ্জয়/সুঞ্জয়)ক উপদেশ দিলে।
Verse 65
इति श्रीमहा भारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि षोडशराजकीये पज्चषष्टितमो5 ध्याय:
এইদৰে শ্ৰীমহাভাৰতৰ দ্ৰোণপৰ্বত, অভিমন্যুবধপৰ্বৰ অন্তৰ্গত ষোড়শৰাজকীয় প্ৰকৰণত পঁয়ষট্টিতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Frequently Asked Questions
The chapter implicitly stages the tension between valorous persistence and prudent withdrawal: commanders must balance the ideal of steadfast combat with responsibility to preserve remaining forces and maintain command coherence.
Operational discipline matters: formations and protected rally-points can prevent total rout, while precise disruption of key systems (mounts, riders, chariot components, signaling) can collapse an opponent’s cohesion more effectively than isolated duels.
No explicit phalaśruti appears in this unit; its interpretive value is contextual—illustrating how narrative reportage (Saṃjaya to Dhṛtarāṣṭra) links tactical detail to broader reflections on leadership, fear, and duty.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.