Adhyaya 40
Adhyāya 40 (Book 7, Droṇa-parva): Abhimanyu’s Rapid Advance and Battlefield Disruption
Upa-parva: Abhimanyu’s Assault on the Kaurava Host (Tactical Breakthrough Episode)
Saṃjaya reports a fast-paced exchange centered on Abhimanyu’s forward drive. A bow-armed opponent closes chariot distance and strikes Abhimanyu with multiple arrows, targeting visible chariot components (standard, parasol, driver, and horses). Observers aligned with Dhṛtarāṣṭra’s side react with approval on seeing Abhimanyu momentarily afflicted. Abhimanyu responds with a precise counter-shot that dislodges the attacker’s head/helmet region, causing a fall from the chariot. Karṇa, witnessing a brother’s fall, experiences distress; Abhimanyu then turns Karṇa away with repeated, sharp volleys and charges other principal archers. The narrative expands from duel to field-scale effect: Abhimanyu tears through a mixed host of elephants, horses, chariots, and infantry, producing heavy casualties and material wreckage (broken chariots, fallen banners, scattered weapons and bodies). Dust and arrow-saturation obscure recognition, yet Abhimanyu repeatedly reappears ‘like the midday sun,’ emphasizing both tactical dominance and the perceptual instability of mass combat.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र को सुनाते हैं कि रणभूमि में सौभद्र अभिमन्यु और कौरव-पक्ष के महाबली योद्धाओं के बीच घोर संग्राम छिड़ गया—युवक वीर अपने अपमानों का हिसाब युद्ध में चुकाने को सामने आता है। → दुःशासन गर्वोक्ति और कटु स्मरण दिलाता है—सभा में युधिष्ठिर का अपमान, पाण्डवों की ‘धर्म’ की मर्यादा, और अब उसी का प्रतिशोध। अभिमन्यु निर्भीक होकर द्रोण-सेना में घुसता है, तीव्र बाण-वर्षा से रथ, ध्वज, छत्र और सारथि तक को लक्ष्य बनाता है; कौरव-वीर उसे रोकने को एक-एक कर भिड़ते हैं। → अभिमन्यु का निर्णायक प्रहार: वह कर्ण (राधेय) पर शिलीमुखों की वर्षा करता है, उसकी रक्षा-व्यवस्था को तोड़ता है और अंततः ध्वज सहित कर्ण का धनुष काटकर पृथ्वी पर गिरा देता है—युद्ध-गर्व का शिखर क्षण भर में धूल में मिल जाता है। → कर्ण और दुःशासन दोनों अभिमन्यु के पराक्रम से दबते हैं; कौरव-पक्ष की पंक्तियाँ क्षणिक रूप से विचलित होती हैं और पाण्डव-पक्ष में उत्साह की लहर उठती है। अभिमन्यु की कीर्ति द्रोणानीक के बीच चमकती है, मानो अकेला दीपक आँधी में भी स्थिर हो। → परन्तु यही विजय कौरवों के भीतर प्रतिशोध की आग और तीव्र कर देती है—अगले क्षण वे और अधिक संख्या व छल-नीति से उसे घेरने की तैयारी करते हैं।
Shlokas
Verse 1
अत---#क+ चत्वारिशो<5 ध्याय: अभिमन्युके द्वारा द:ःशासन और कर्णकी पराजय संजय उवाच (तत: समभवद् युद्ध तयो: पुरुषसिंहयो: । तस्मिन् काले महाबाहु: सौभद्र: परवीरहा ।।
সঞ্জয়ে ক’লে—তাৰ পাছত সেই দুয়ো পুৰুষসিংহৰ মাজত ঘোৰ যুদ্ধ আৰম্ভ হ’ল। সেই সময়ত শত্রুবীৰ-সংহাৰী মহাবাহু সৌভদ্ৰ অভিমন্যুৱে ক্ষিপ্ৰতাৰে দুঃশাসনৰ তীৰসহ ধনুক কাটি পেলাই দিলে। তাৰ পাছত ভয়ংকৰ শৰৰে তাক চাৰিওফালৰ পৰা অবিৰত বিদ্ধ কৰি অঙ্গ-প্ৰত্যঙ্গ ক্ষতবিক্ষত কৰিলে। শৰবিদ্ধ দেহ লৈ প্ৰতিদ্বন্দ্বী সন্মুখত থিয় হৈ থকা দেখি, বুদ্ধিমান অভিমন্যুৱে অলপ হাঁহি, তাৰ পাছত দুঃশাসনক ক’লে।
Verse 2
दिष्ट्या पश्यामि संग्रामे मानिनं शूरमागतम् । निष्ठर॑ त्यक्तर्थर्माणमाक्रोशनपरायणम्
মহা সৌভাগ্য যে আজি এই ৰণমধ্যত মই সন্মুখে সন্মুখে দেখিছোঁ সেই শত্রুক—যি নিজকে বীৰ বুলি গৰ্ব কৰে, কিন্তু অহংকাৰী, নিষ্ঠুৰ, ধৰ্মত্যাগী আৰু গালি-নিন্দাত সদা লিপ্ত।
Verse 3
यत् सभायां त्वया राज्ञो धृतराष्ट्रस्य शृण्वत: । कोपित: परुषैर्वाक्यैर्थर्मराजो युधिछ्िर:
সেই ঘটনাই—যেতিয়া ৰাজসভাত ৰজা ধৃতৰাষ্ট্ৰ শুনি থাকোঁতে তুমি কঠোৰ বাক্যৰে ধৰ্মৰাজ যুধিষ্ঠিৰক ক্ৰুদ্ধ কৰিছিলা—আজি তাৰেই ফল দেখা দিছে।
Verse 4
जयोन्मत्तेन भीमश्न बह्चबद्धं प्रभाषित: । अक्षकूटं समाश्रित्य सौबलस्यात्मनो बलम्
জয়ৰ উন্মাদনাত ভীমে বহু কঠোৰ, তিৰস্কাৰভৰা আৰু গাঁথনি-ধৰা বাক্য কৈছিল—কপট দ্যূতৰ ‘অক্ষকূট’ক আশ্ৰয় কৰি, সৌবলপুত্ৰ শকুনিৰ বল আৰু নিজৰ বলত ভৰসা ৰাখি।
Verse 5
तत् त्वयेदमनुप्राप्तं तस्य कोपान्महात्मन: । 'ओ मूर्ख! तूने द्यूतक्रीडामें विजय पानेसे उन््मत्त होकर सभामें राजा धृतराष्ट्रके सुनते हुए जो अपने निष्ठुर वचनोंद्वारा धर्मराज युधिष्ठिरको कुपित किया था और शकुनिके आत्मबल--जूएमें छल-कपटका आश्रय लेकर जो भीमसेनके प्रति बहुत-सी अंट-संट बातें कही थीं
সেই মহাত্মাৰ ক্ৰোধৰ ফলতেই এই বিপদ তোমাৰ ওপৰত আহি পৰিছে। পৰৰ ধন অপহৰণ, অশম্য ক্ৰোধ আৰু শান্ত নোহোৱাৰ হঠ—ইয়াৰেই পৰিণাম আজি তুমি ভোগ কৰিছা।
Verse 6
लोभस्य ज्ञाननाशस्य द्रोहस्यात्याहितस्थ च । पितृणां मम राज्यस्य हरणस्योग्रधन्विनाम्
ইয়া লোভ, বিবেক-নাশ, দ্ৰোহ আৰু ভয়ংকৰ অপকাৰৰ কথাই; লগতে মোৰ উগ্ৰ ধনুৰ্ধৰ পিতৃসকলৰ ৰাজ্য হৰণ—ইয়াৰেই দুষ্ফল আজি প্ৰকাশ পাইছে।
Verse 7
स तस्योग्रमधर्मस्य फल प्राप्रुहि दुर्मते
সঞ্জয়ে ক’লে— “দুৰ্মতে! তোৰ সেই উগ্ৰ অধৰ্মৰ ভয়ংকৰ ফল এতিয়াই ভোগ কৰ। আজি সকলো সেনাই চাই থকা অৱস্থাত মই মোৰ বাণেৰে তোক দণ্ড দিম। আজি ৰণত সেই মহাত্মা পিতৃপুরুষসকলৰ ক্ৰোধৰ প্ৰতিশোধ শোধ কৰি মই সেই ঋণৰ পৰা উঋণ হ’ম।”
Verse 8
शासितास्म्यद्य ते बाणै: सर्वसैन्यस्य पश्यत: । अद्याहमनृणस्तस्य कोपस्य भविता रणे
সঞ্জয়ে ক’লে— “আজি সমগ্ৰ সেনাই চাই থকা অৱস্থাত মই মোৰ বাণেৰে তোক দণ্ড দিম। আজি ৰণত সেই ক্ৰোধৰ ঋণ মই শোধ কৰিম—পূজ্য জ্যেষ্ঠ/পিতৃপুরুষসকলৰ দীঘলীয়া ৰোষৰ যথোচিত প্ৰতিশোধ লৈ।”
Verse 9
अमर्षिताया: कृष्णाया: काड्क्षितस्य च मे पितु: । अद्य कौरव्य भीमस्य भवितास्म्यनृणो युधि
সঞ্জয়ে ক’লে— “কুৰুকুলৰ কলঙ্ক! আজি এই ৰণত ক্ৰোধেৰে ভৰা কৃষ্ণা (দ্ৰৌপদী)ৰ আকাঙ্ক্ষা আৰু মোৰ পিতৃতুল্য ভীমসেনৰ অভীষ্ট পূৰ্ণ কৰি মই তেওঁলোকৰ ঋণৰ পৰা উঋণ হ’ম।”
Verse 10
न हि मे मोक्ष्यसे जीवन् यदि नोत्सृजसे रणम् | एवमुकक््त्वा महाबाहुर्बाणं दुःशासनान्तकम्
সঞ্জয়ে ক’লে— “যদি তই ৰণভূমি নাছাড়, তেন্তে জীৱিত অৱস্থাত মোৰ হাতৰ পৰা ৰেহাই নাপাবি।” এইদৰে কৈ মহাবাহু বীৰে দুঃশাসনৰ অন্ত ঘটোৱা বাণ নিক্ষেপ কৰিলে।
Verse 11
तस्योरस्तूर्णमासाद्य जन्रुदेशे विभिद्य तम्
সঞ্জয়ে ক’লে— সেই বাণটো তৎক্ষণাৎ তাৰ বক্ষস্থলত লাগি, কণ্ঠদেশৰ জত্ৰুস্থান ভেদ কৰি, পাখাসহ ভিতৰলৈ সোমাই গ’ল—যেন সাপ এটা বাল্মীকত সৰি যায়। তাৰ পাছত অভিমন্যুৱে দুঃশাসনক পুনৰ পঁচিশটা বাণে বিদ্ধ কৰিলে।
Verse 12
जगाम सह पुड्खेन वल्मीकमिव पन्नग: । अथैनं पज्चविंशत्या पुनरेव समार्पयत्
পাখাসহ সেই বাণটি মুহূৰ্ততে তাৰ বক্ষস্থলত আহি, কণ্ঠৰ হংসলী বিদীৰ্ণ কৰি ভিতৰলৈ সোমাল—যেন কোনো সাপ বাঁবীত সোমাই পৰে। তাৰ পাছত অভিমন্যুৱে দুঃশাসনৰ ওপৰত পুনৰ পঁচিশটা বাণ নিক্ষেপ কৰিলে।
Verse 13
शरैरग्निसमस्पर्शैराकर्णसमचोदितै: । स गाढविद्धो व्यथितो रथोपस्थ उपाविशत्
অগ্নিস্পৰ্শসম দাহক, কৰ্ণলৈকে টানি সম্পূৰ্ণ বেগে এৰা শৰবোৰে তাক গাঢ়কৈ বিদ্ধ কৰিলে; সি ব্যথিত হৈ ৰথৰ তলত বহি পৰিল।
Verse 14
सारथिस्त्वरमाणस्तु दःशासनमचेतनम्
তেতিয়া সাৰথিয়ে তৎপৰতাৰে অচেতন দুঃশাসনৰ যত্ন ল’লে।
Verse 15
पाण्डवा द्रौपदेयाश्न विराटश्न॒ समीक्ष्य तम्
পাণ্ডৱসকল, দ্ৰৌপদীৰ পুত্ৰসকল আৰু ৰজা বিরাটে তাক সাৱধানে চাই, পৰিস্থিতি বিচাৰ কৰিলে।
Verse 16
वादित्राणि च सर्वाणि नानालिड्रानि सर्वश:,पाण्डवोंके सैनिक वहाँ हर्षमें भरकर नाना प्रकारके सभी रणवाद्य बजाने लगे और मुसकराते हुए वे सुभद्राकुमारका पराक्रम देखने लगे
তেতিয়া পাণ্ডৱসেনা চাৰিওফালে হর্ষে ভৰি নানাবিধ সকলো ৰণবাদ্য বজাবলৈ ধৰিলে; আৰু হাঁহিমুখে সুভদ্ৰাপুত্ৰৰ পৰাক্ৰম চাবলৈ দৃষ্টি স্থিৰ কৰিলে।
Verse 17
प्रावादयन्त संहृष्टा: पाण्डूनां तत्र सैनिका: | अपश्यन् स्मयमानाश्न सौभद्रस्य विचेष्टितम्
তেতিয়া তাত পাণ্ডৱসকলৰ সৈন্যসকলে উল্লাসেৰে ভৰি নানা প্ৰকাৰ ৰণবাদ্য বজাবলৈ ধৰিলে। তেওঁলোকে হাঁহিমুখে সৌভদ্ৰ (অভিমন্যু)-ৰ বীৰকৃত্য আৰু পৰাক্ৰম চাই থাকিল॥
Verse 18
अत्यन्तवैरिणं दृप्तं दृष्टवा शत्रुं पपाजितम् । धर्ममारुतशक्राणामश्रिनो: प्रतिमास्तथा
অত্যন্ত বৈৰী আৰু দৰ্পিষ্ঠ শত্রু পৰাজিত হোৱা দেখি, যিসকলৰ ধ্বজাগ্ৰত ধৰ্ম, বায়ু, ইন্দ্ৰ আৰু অশ্বিনীকুমাৰৰ প্ৰতীক আছিল, সেই মহাৰথী—দ্ৰৌপদেয়সকল, সাত্যকি, চেকিতান, ধৃষ্টদ্যুম্ন, শিখণ্ডী, কেকয় ৰাজকুমাৰসকল, ধৃষ্টকেতু, মৎস্য, পাঞ্চাল, সৃঞ্জয় আৰু যুধিষ্ঠিৰ-অগ্ৰগামী পাণ্ডৱসকল—হৰ্ষেৰে ত্বৰিত হৈ দ্ৰোণৰ ব্যূহ ভেদ কৰাৰ ইচ্ছাৰে তাৰ ওপৰত ঝাঁপি পৰিল॥
Verse 19
धारयन्तो ध्वजाग्रेषु द्रौपदेया महारथा: । सात्यकिश्रेकितानश्च धृष्टद्ुम्नशिखण्डिनौ
ধ্বজাগ্ৰত চিহ্ন ধাৰণ কৰি দ্ৰৌপদেয় মহাৰথীসকল আছিল; লগতে সাত্যকি, চেকিতান, ধৃষ্টদ্যুম্ন আৰু শিখণ্ডীও আছিল॥
Verse 20
केकया धृष्टकेतुश्व मत्स्या: पज्चालसृज्जया: । पाण्डवाश्च मुदा युक्ता युधिष्ठिरपुरोगमा:
কেকয়সকল, ধৃষ্টকেতু, মৎস্যসকল, পাঞ্চাল-সৃঞ্জয়সকল আৰু যুধিষ্ঠিৰ-অগ্ৰগামী পাণ্ডৱসকল—সকলোৱে আনন্দ আৰু উদ্যমেৰে পূৰ্ণ আছিল॥
Verse 21
ततो5भवन्महायुद्ध॑ त्वदीयानां परै: सह
তাৰ পাছত তোমালোকৰ বাহিনী আৰু শত্রুপক্ষৰ মাজত ভয়ংকৰ মহাযুদ্ধ আৰম্ভ হ’ল॥
Verse 22
तथा तु वर्तमाने वै संग्रामेडतिभयंकरे
সঞ্জয়ে ক’লে—অতিভয়ংকৰ সেই সমৰ চলি থাকোঁতে, ভয় আৰু কোলাহলৰ মাজত ঘটনাবোৰ অবিৰত ঘটি থাকিল; যুদ্ধৰ অদম্য গতি থমকিল নাছিল, আৰু তাত জড়িত যোদ্ধাসকলৰ ওপৰত ধৰ্ম-ভাৰৰ গম্ভীৰতা অধিক হ’ল।
Verse 23
पश्य दुःशासनं वीरमभिमन्युवशं गतम्
সঞ্জয়ে ক’লে—চোৱা, বীৰ দুঃশাসন অভিমন্যুৰ বশত পৰিল; সি তেওঁৰ অধীন হৈ গ’ল।
Verse 24
प्रतपन्तमिवादित्यं निध्नन्तं शात्रवान् रणे । “कर्ण! देखो, वीर दु:ःशासन सूर्यके समान शत्रु-सैनिकोंको संतप्त करता हुआ युद्धमें उन्हें मार रहा था, इसी अवस्थामें वह अभिमन्युके वशमें पड़ गया है ।।
সঞ্জয়ে ক’লে—হে কৰ্ণ, চোৱা! বীৰ দুঃশাসন ৰণত সূৰ্যৰ দৰে প্ৰতাপী হৈ শত্ৰুসেনাক দগ্ধ কৰি শত্ৰুক নিধন কৰি আছিল; তথাপি সেই অৱস্থাতেই সি অভিমন্যুৰ বশত পৰিল। তাৰ পাছত তেওঁলোক সকলোৱে তীব্ৰ ক্ৰোধে, বলত সিংহৰ দৰে, আগুৱাই গ’ল।
Verse 25
ततः कर्ण: शरैस्तीक्ष्णैरभिमन्युं दुरासदम्
সঞ্জয়ে ক’লে—তাৰ পাছত কৰ্ণে তীক্ষ্ণ শৰৰে, ওচৰ চাপিবলৈ আৰু জয় কৰিবলৈ দুষ্কৰ অভিমন্যুক আঘাত কৰিলে; ক্ৰোধে যুদ্ধক অধিক উগ্ৰ কৰি তুলিলে।
Verse 26
तस्य चानुचरांस्ती&णैर्विव्याध परमेषुभि:
আৰু তেওঁৰ অনুচৰসকলকো সি তীক্ষ্ণ, শ্ৰেষ্ঠ শৰৰে বিদ্ধ কৰিলে।
Verse 27
अभिमन्युस्तु राधेयं त्रिसप्तत्या शिलीमुखै:
সঞ্জয়ে ক’লে—অভিমন্যুৱে ৰাধেয় (কৰ্ণ)ক একাত্তৰটা তীক্ষ্ণ শিলীমুখ বাণে বিদ্ধ কৰিলে।
Verse 28
तं तथा नाशकत् वक्िद् द्रोणाद् वारयितुं रथी
সঞ্জয়ে ক’লে—সেই অৱস্থাত সেই ৰথীয়ে দ্ৰোণৰ পৰা তাক নিবাৰণ কৰিব নোৱাৰিলে।
Verse 29
तत: कर्णो जयप्रेप्सुर्मानी सर्वधनुष्मताम्
সঞ্জয়ে ক’লে—তাৰ পাছত জয়লাভৰ আকাঙ্ক্ষী, সকলো ধনুৰ্ধৰৰ মাজত গৰ্বিত কৰ্ণে সমৰত শত্রুৰ বাবে দুৰ্ধর্ষ অভিমন্যুক পীড়া দিবলৈ ধৰিলে।
Verse 30
सौभद्रंं शतशो<विध्यदुत्तमास्त्राणि दर्शयन् । सोस्स्त्रैरस्त्रविदां श्रेष्ठोी रामशिष्य: प्रतापवान्
সঞ্জয়ে ক’লে—উত্তম অস্ত্ৰৰ কৌশল দেখুৱাই, অস্ত্ৰবিদ্যাত শ্ৰেষ্ঠ, ৰাম (পৰশুৰাম)-শিষ্য প্ৰতাপী কৰ্ণে সৌভদ্ৰ অভিমন্যুক শত শত বাণে পুনঃপুনঃ বিদ্ধ কৰিলে।
Verse 31
स तथा पीड्यमानस्तु राधेयेनास्त्रवृष्टिभि:
সঞ্জয়ে ক’লে—এইদৰে ৰাধেয়ৰ অস্ত্ৰবৃষ্টিত পীড়িত হৈও সি (অভিমন্যু) সহি থাকিল।
Verse 32
ततः शिलाशितैस्ती&णैर्भल्लैरानतपर्वभि:
তেতিয়া শিলাত শান দিয়া তীক্ষ্ণ কৰা, বহল ফলযুক্ত আৰু তললৈ নত পৰ্বযুক্ত ভল্লবাণেৰে সি আক্ৰমণ অধিক প্ৰচণ্ড কৰিলে; যুদ্ধৰ অবিৰাম গতিৰ মাজত সংঘৰ্ষৰ উগ্ৰতা বৃদ্ধি পালে।
Verse 33
धनुर्मण्डलनिर्मुक्ते: शरैराशीविषोपमै:
ধনুৰ মণ্ডলৰ পৰা মুক্ত হোৱা শৰবোৰ—আশীবিষ সাপৰ দৰে—অতিশয় দ্ৰুত আৰু প্ৰাণঘাতী আছিল; সিহঁতে ৰণক্ষেত্ৰৰ আতংক আৰু ধৰ্মভাৰৰ গম্ভীৰতা অধিক কৰিলে।
Verse 34
कर्णोडपि चास्य चिक्षेप बाणान् संनतपर्वण:
কৰ্ণেও তাৰ ওপৰত সংনত-পৰ্বযুক্ত বাণ নিক্ষেপ কৰিলে—যাৰ পৰ্ববোৰ সুগঠিত আৰু দঢ় আছিল; ধৰ্মযুক্ত কিন্তু বিধ্বংসী সংঘৰ্ষৰ মাজত প্ৰহাৰ অধিক হ’ল।
Verse 35
ततो मुहूर्तात् कर्णस्य बाणेनैकेन वीर्यवान्
তাৰ পিছত অতি সৰু মুহূর্তৰ ভিতৰতে সেই বীৰ্যবান যোদ্ধা কৰ্ণৰ একেটা বাণতে লুটাই পৰিল—যেন যুদ্ধৰ নিৰ্দয় হিচাপত পৰাক্ৰম আৰু ভাগ্য এক নিমেষতে উলটি যায়, আৰু একক শৰেই সেয়া স্থিৰ কৰে যি সেনাইও নোৱাৰে।
Verse 36
ततः कृच्छूगतं कर्ण दृष्टवा कर्णादनन्तर:
তাৰ পিছত কৰ্ণক ঘোৰ সংকটত পৰা দেখি কৰ্ণৰ কনিষ্ঠ ভ্ৰাতা দৃঢ় ধনু হাতত লৈ তৎক্ষণাৎ সুভদ্ৰাৰ পুত্ৰৰ সন্মুখীন হ’বলৈ আগবাঢ়ি আহিল। সেই সময়ত কুন্তীৰ সকলো পুত্ৰ আৰু তেওঁলোকৰ অনুগামী সৈন্যই উচ্চনাদে গর্জন কৰিলে, বাদ্য বজালে আৰু অভিমন্যুক পুনঃপুনঃ প্ৰশংসা কৰিলে।
Verse 37
सौभद्रम भ्ययात् तूर्ण दृढमुद्यम्य कार्मुकम् । तत उच्चुक्रुशु: पार्थास्तिषां चानुचरा जना: । वादित्राणि च संजघ्नु: सौभद्रे चापि तुष्ठवु:
কৰ্ণক সংকটত পৰি থকা দেখি তাৰ সৰু ভায়েকে দৃঢ় ধনু হাতত লৈ তৎক্ষণাৎ সৌভদ্ৰ (অভিমন্যু)ক মুখামুখি কৰিবলৈ দৌৰি আহিল। তেতিয়া পৃথাপুত্ৰ পাণ্ডৱসকল আৰু তেওঁলোকৰ অনুচৰ সৈন্যদলে উচ্চস্বৰে গর্জন কৰিলে; বাদ্য বাজিল আৰু আনন্দিত হৈ সৌভদ্ৰৰ ভূয়সী প্ৰশংসা কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 39
इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत अभिमन्युवधपर्वमें दुःशासनयुद्धाविषयक उनतालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
এইদৰে শ্ৰীমহাভাৰতৰ দ্ৰোণপৰ্বৰ অন্তৰ্গত অভিমন্যুবধপৰ্বত দুঃশাসন-যুদ্ধবিষয়ক ঊনচল্লিশতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Verse 40
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि कर्णदुःशासनपरा भवे चत्वारिंशो5ध्याय:
ইতি শ্ৰীমহাভাৰতৰ দ্ৰোণপৰ্বৰ অন্তৰ্গত অভিমন্যুবধপৰ্বত কৰ্ণ-দুঃশাসনৰ পৰাভৱবিষয়ক চল্লিশতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Verse 66
तत् त्वयेदमनुप्राप्तं प्रकोपाद् वै महात्मनाम् । “दूसरोंके धनका अपहरण
আজি তোক যি দুৰ্দিন আহি পৰিছে, সেয়া নিশ্চয়েই মহাত্মা পাণ্ডৱসকলৰ ক্ৰোধৰ ফল। পৰধন অপহৰণ, ক্ৰোধ, অশান্তি, লোভ, জ্ঞানলোপ, দ্ৰোহ, দুঃসাহসপূৰ্ণ আচৰণ, আৰু মোৰ উগ্ৰ ধনুৰ্ধৰ পিতৃসকলৰ ৰাজ্য হৰণ—এই সকলো দোষৰ ফলতেই আজি তই এই অৱস্থালৈ আহিছ।
Verse 103
संदधे परवीरघ्न: कालाग्न्यनिलवर्चसम् | 'यदि तू युद्ध छोड़कर भाग नहीं जायगा तो आज मेरे हाथसे जीवित नहीं छूट सकेगा।” ऐसा कहकर शत्रुवीरोंका नाश करनेवाले महाबाहु अभिमन्युने काल
“যদি তই যুদ্ধ এৰি পলাই নাযাস, তেন্তে আজি মোৰ হাতৰ পৰা জীৱিত ৰেহাই নাপাবি।” এইদৰে কৈ শত্রুবীৰনাশক মহাবাহু অভিমন্যুৱে কাল, অগ্নি আৰু বায়ুৰ দৰে দীপ্তিমান এক শৰ ধনুত সংধান কৰিলে—যি দুঃশাসনৰ প্ৰাণ হৰণ কৰিবলৈ সক্ষম আছিল।
Verse 133
दुःशासनो महाराज कश्मलं चाविशन्महत् | धनुषको कानतक खींचकर चलाये हुए उन बाणोंद्वारा
সঞ্জয়ে ক’লে—মহাৰাজ, দুৰ্যোধনৰ ভ্ৰাতৃ দুঃশাসনক মহা কাশ্মল্য আৰু মূৰ্ছাই আৱৰি ধৰিলে। ধনুৰ পৰা টানি এৰি দিয়া, স্পৰ্শত অগ্নিৰ দৰে দাহক বাণে গভীৰভাৱে বিদ্ধ হৈ সি বেদনাত কাতৰ হৈ ৰথৰ আসনত বহি পৰিল; সেই মুহূৰ্ততে তাৰ ওপৰত গম্ভীৰ মূৰ্ছা নামি আহিল।
Verse 143
रणमध्यादपोवाह सौभद्रशरपीडितम् | तब अभिमन्युके बाणोंसे पीड़ित एवं अचेत हुए दुःशासनको सारथि बड़ी उतावलीके साथ युद्धस्थलसे बाहर हटा ले गया
সঞ্জয়ে ক’লে—ৰণমধ্যৰ পৰাই সৌভদ্ৰ (অভিমন্যু)ৰ বাণে পীড়িত দুঃশাসনক সাৰথিয়ে তৎক্ষণাৎ তাড়াহুড়ো কৰি আঁতৰাই নিলে। অভিমন্যুৰ শৰে বিদ্ধ হৈ সি অচেতন হৈছিল; সেয়ে উদ্বিগ্ন সাৰথিয়ে তাক যুদ্ধক্ষেত্ৰৰ বাহিৰলৈ লৈ গ’ল।
Verse 156
पज्चाला: केकयाश्रैव सिंहनादमथानदन् । उस समय पाण्डव, पाँचों द्रौपदीकुमार, राजा विराट, पांचाल और केकय दुःशासनको पराजित हुआ देख जोर-जोरसे सिंहनाद करने लगे
সঞ্জয়ে ক’লে—তেতিয়া পাঞ্চাল আৰু কেকয়সকলে উচ্চস্বৰে সিংহনাদ তুলিলে। দুঃশাসন পৰাজিত হোৱা দেখি পাণ্ডৱসকল, দ্ৰৌপদীৰ পাঁচ পুত্ৰ, ৰজা বিৰাট, পাঞ্চাল আৰু কেকয়সকল আনন্দত উল্লসিত হৈ জোৰে জোৰে গর্জন কৰিলে।
Verse 203
अभ्यद्रवन्त त्वरिता द्रोणानीकं॑ बिभित्सव: । घमंडमें भरे हुए अपने कट्टर शत्रुको पराजित हुआ देख अपनी ध्वजाओंके अग्रभागमें धर्म
সঞ্জয়ে ক’লে—দ্ৰোণাচাৰ্যৰ ব্যূহ ভেদ কৰিবলৈ উদ্গ্ৰীৱ হৈ তেওঁলোকে ত্বৰিতে দ্ৰোণ-সেনাৰ ওপৰত ধাৱমান হ’ল। অহংকাৰী আৰু কঠোৰ শত্রুক চাপত পৰি পৰাজিত হ’বলৈ ধৰা দেখি, যিসকল মহাৰথীৰ ধ্বজাৰ অগ্ৰভাগত ধৰ্ম, বায়ু, ইন্দ্ৰ আৰু অশ্বিনীকুমাৰৰ প্ৰতিমা আছিল—দ্ৰৌপদেয়সকল, সাত্যকি, চেকিতান, ধৃষ্টদ্যুম্ন, শিখণ্ডী, কেকয় ৰাজকুমাৰসকল, ধৃষ্টকেতু, মৎস্য, পাঞ্চাল, সৃঞ্জয় আৰু যুধিষ্ঠিৰ আদি পাণ্ডৱসকল—আনন্দ আৰু তাড়নাৰে দ্ৰোণৰ ব্যূহ চিৰিবলৈ আগবাঢ়ি গ’ল।
Verse 213
जयमाकाड्क्षमाणानां शूराणामनिवर्तिनाम् | तदनन्तर विजयकी अभिलाषा रखकर युद्धमें कभी पीठ न दिखानेवाले आपके शूरवीर सैनिकोंका शत्रुओंके साथ महान् युद्ध होने लगा
সঞ্জয়ে ক’লে—তাৰ পাছত বিজয়ৰ আকাঙ্ক্ষাৰে উদ্দীপ্ত, যুদ্ধত কেতিয়াও পিঠ নেদেখুওৱা আপোনাৰ শূৰ সৈন্যসকলৰ সৈতে শত্রুপক্ষৰ এক মহাযুদ্ধ আৰম্ভ হ’ল। জয়লালসা আৰু ক্ষাত্ৰধৰ্মৰ দৃঢ় সংকল্পে বদ্ধ হৈ তেওঁলোকে পিছু হটিল নাছিল, শত্রুক সন্মুখীন হৈ থিয় হৈ ৰ’ল।
Verse 226
दुर्योधनो महाराज राधेयमिदमब्रवीत् । महाराज! जब इस प्रकार अत्यन्त भयंकर संग्राम हो रहा था, उस समय दुर्योधनने राधापुत्र कर्णसे यों कहा--
সঞ্জয়ে ক’লে—মহাৰাজ, দুৰ্যোধনে ৰাধেয় কৰ্ণক এই কথা ক’লে। মহাৰাজ, এইদৰে অতি ভয়ংকৰ যুদ্ধ তীব্ৰ হৈ উঠাৰ সময়ত দুৰ্যোধনে কৰ্ণক এইৰূপে সম্বোধন কৰিলে॥
Verse 246
सौभद्रमुद्यतास्त्रातुम भ्यधावन्त पाण्डवा: । “इधर ये क्रोधमें भरे हुए पाण्डव सुभद्राकुमारकी रक्षा करनेके लिये उद्यत हो प्रचण्ड बलशाली सिंहोंके समान धावा कर चुके हैं"
সঞ্জয়ে ক’লে—শত্রুৰ উত্থিত অস্ত্ৰৰ পৰা সৌভদ্ৰ (অভিমন্যু)-ক ৰক্ষা কৰিবলৈ পাণ্ডৱসকল ধাৱমান হ’ল। ধৰ্মোচিত ক্ৰোধে উদ্দীপ্ত হৈ তেওঁলোকে প্ৰচণ্ড সিংহৰ দৰে ঝাঁপি পৰিল॥
Verse 253
अभ्यवर्षत संक्रुद्धः पुत्रस्य हितकृत् तव । यह सुनकर आपके पुत्रका हित करनेवाला कर्ण अत्यन्त क्रोधमें भरकर दुर्द्धर्ष वीर अभिमन्युपर तीखे बाणोंकी वर्षा करने लगा
সঞ্জয়ে ক’লে—এই কথা শুনি আপোনাৰ পুত্ৰৰ হিতকামী কৰ্ণ অতি ক্ৰোধে জ্বলি উঠিল আৰু দুৰ্ধর্ষ বীৰ অভিমন্যুৰ ওপৰত তীক্ষ্ণ বাণৰ বৰ্ষা কৰিবলৈ ধৰিলে॥
Verse 263
अवज्ञापूर्वकं शूर: सौभद्रस्य रणाजिरे । शूरवीर कर्णने समरांगणमें सुभद्राकुमारके सेवकोंको भी तीखे एवं उत्तम बाणोंद्वारा अवहेलनापूर्वक बींध डाला
সঞ্জয়ে ক’লে—ৰণক্ষেত্ৰত শূৰ কৰ্ণে অবজ্ঞাভাৱে সৌভদ্ৰ (অভিমন্যু)-ৰ সেৱক-অনুচৰসকলকো তীক্ষ্ণ আৰু উৎকৃষ্ট বাণে বিদ্ধ কৰি নিপাত কৰিলে॥
Verse 273
अविध्यत् त्वरितो राजन द्रोणं प्रेप्सुमहामना: । राजन्! उस समय महामनस्वी अभिमन्युने द्रोणाचार्यके समीप पहुँचनेकी इच्छा रखकर तुरंत ही तिहत्तर बाणोंद्वारा कर्णको घायल कर दिया
সঞ্জয়ে ক’লে—হে ৰাজন, দ্ৰোণাচাৰ্যৰ ওচৰলৈ যাবলৈ ইচ্ছুক মহামনা অভিমন্যুৱে তৎক্ষণাৎ তিয়াত্তৰ বাণে কৰ্ণক বিদ্ধ কৰিলে॥
Verse 286
आरुजन्तं रथव्रातान् वजहस्तात्मजात्मजम् | कोई भी रथी रथसमूहोंको नष्ट-भ्रष्ट करते हुए इन्द्रकुमार अर्जुनके उस पुत्रको द्रोणाचार्यकी ओर जानेसे रोक न सका
সঞ্জয় ক’লে—অৰ্জুনৰ সেই পৌত্ৰ, হাতত বজ্ৰসম পৰাক্ৰম ধৰি, ৰথসমূহক চূৰ্ণ-বিচূৰ্ণ কৰি দ্ৰোণাচাৰ্যৰ দিশে আগবাঢ়িল; তাক ৰোধ কৰিবলৈ কোনো ৰথী সক্ষম নহ’ল।
Verse 316
समरे5मरसंकाश: सौभद्रो न व्यशीर्यत । कर्णके द्वारा उसकी अस्त्रवर्षसे पीड़ित होनेपर भी देवतुल्य अभिमन्यु समरभूमिमें शिथिल नहीं हुआ
সঞ্জয় ক’লে—সমৰত অমৰসদৃশ দীপ্তিমান সৌভদ্ৰ অভিমন্যু ডলিল নহ’ল। কৰ্ণে নিক্ষেপ কৰা অস্ত্ৰবৃষ্টিত পীড়িত হ’লেও দেৱতুল্য বীৰজন ৰণভূমিত শিথিল নহ’ল।
Verse 326
छित्त्वा धनूंषि शूराणामार्जुनि: कर्णमार्दयत् । तत्पश्चात् अर्जुनकुमारने सानपर चढ़ाकर तेज किये हुए झुकी हुई गाँठवाले तीखे भल्लोंद्वारा शूरवीरोंके धनुष काटकर कर्णको सब ओरसे पीड़ा दी
সঞ্জয় ক’লে—শূৰসকলৰ ধনু ছিন্ন কৰি অৰ্জুনপুত্ৰই কৰ্ণক কঠোৰভাৱে চেপি ধৰিলে। তাৰ পাছত ধনুত আৰোপ কৰি শান দিয়া, গাঁঠযুক্ত তীক্ষ্ণ শৰৰে পুনঃপুনঃ ধনু কাটি সি কৰ্ণক চাৰিওফালে পীড়া দিবলৈ ধৰিলে।
Verse 333
सच्छत्रध्वजयन्तारं साश्वमाशु स्मयन्निव । उसने मुसकराते हुए-से अपने मण्डलाकार धनुषसे छूटे हुए विषधर सर्पोके समान भयानक बाणोंद्वारा छत्र, ध्वज, सारथि और घोड़ोंसहित कर्णको शीघ्र ही घायल कर दिया
সঞ্জয় ক’লে—যেন হাঁহি মাৰি, সি নিজৰ মণ্ডলাকাৰ ধনুৰ পৰা ছুটোৱা বিষধৰ সাপসদৃশ ভয়ংকৰ শৰৰে ছত্ৰ, ধ্বজ, সাৰথি আৰু ঘোঁৰাসহ কৰ্ণক শীঘ্ৰে আঘাত কৰিলে।
Verse 343
असम्भ्रान्तश्न तान् सर्वानिगृह्नात् फाल्गुनात्मज: । कर्णने भी उसके ऊपर झुकी हुई गाँठवाले बहुत-से बाण चलाये; परंतु अर्जुनकुमारने उन सबको बिना किसी घबराहटके सह लिया
সঞ্জয় ক’লে—ফাল্গুনপুত্ৰ অচঞ্চল হৈ সেই সকলো আঘাত দমন কৰি সহি থাকিল। কৰ্ণেও তাৰ ওপৰত গাঁঠযুক্ত বহু শৰ নিক্ষেপ কৰিলে; কিন্তু অৰ্জুনপুত্ৰই সেয়া সকলো আতংক নকৰাকৈ সহিলে।
Verse 356
सध्वजं कार्मुकं वीरश्छित्त्वा भूमावपातयत् । तदनन्तर दो ही घड़ीमें पराक्रमी वीर अभिमन्युने एक बाण मारकर कर्णके ध्वजसहित धनुषको पृथ्वीपर काट गिराया
বীৰে ধ্বজসহ ধনুখন কাটি মাটিত পেলাই দিলে। তাৰ পাছত অতি অলপ সময়ৰ ভিতৰতে পৰাক্ৰমী অভিমন্যুৱে এটা বাণে কৰ্ণৰ ধ্বজসহ ধনুখন কাটি পৃথিৱীত লুটিয়াই পেলালে।
Frequently Asked Questions
The chapter frames a tension between valorous penetration of enemy lines (as kṣatriya excellence) and the escalating, impersonal harm of mass engagement, where individual duels rapidly become collective destruction.
The text underscores how quickly tactical success can alter the whole field: localized decisions (counter-shot, turning a senior opponent, rapid advance) propagate systemic effects—fear, flight, and loss of visibility—changing outcomes beyond the initial duel.
No explicit phalaśruti appears in the provided passage; the meta-level emphasis is conveyed indirectly through similes (fire in dry grass, midday sun) that interpret the episode’s scale and moral weight within the war narrative.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.