Adhyaya 38
अभिमन्यु-पराक्रमवर्णनम् (Abhimanyu’s Prowess and the Duḥśāsana Engagement)
Upa-parva: Abhimanyu–Duḥśāsana Ratha-yuddha Episode (Droṇa-parva context)
Chapter 38 opens with Dhṛtarāṣṭra reporting an ambivalent affect—shame and satisfaction—upon hearing that Abhimanyu (Saubhadra) checked the Kaurava forces, and he requests an expanded narration. Saṃjaya describes a severe clash in which a single chariot-warrior’s mobility and archery pressure many opponents; Abhimanyu is portrayed moving like a whirling firebrand-circle, striking across directions and repeatedly unsettling Kaurava ranks. Droṇa, pleased, addresses Kṛpa and publicly notes Abhimanyu’s forward position among the Pāṇḍavas, his capacity to hearten allies, and his apparent superiority among archers; this appraisal is then reframed by Duryodhana as evidence that Droṇa is reluctant to strike Arjuna’s son due to teacher-student ties. Duryodhana urges elite warriors to advance; Duḥśāsana declares he will neutralize Abhimanyu in view of the Pāṇḍavas and advances with a shower of arrows. Abhimanyu counters with precise shafts; the two enter a technical ratha-yuddha, circling in patterned maneuvers as the battlefield resounds with drums and horns.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र पूछते हैं—रणभूमि में उस प्रमथित संग्राम के बीच, जब भारद्वाजपुत्र द्रोण की रथसेना सुरक्षित खड़ी है, तब कुमार अभिमन्यु ने क्या अद्भुत क्रीड़ा की? संजय उत्तर देते हैं—राजन्, सुनिए, उस बालवीर का महापराक्रम जिसने रथानीक को कंपा दिया। → अभिमन्यु मद्रराज शल्य को अपने शीघ्रगामी बाणों से आहत कर देता है; यह देखकर शल्य का अनुज क्रोध से जल उठता है और बाण-वर्षा करता हुआ सौभद्र पर टूट पड़ता है। चारों ओर रथ-नेमियों की घर्घराहट, धनुष-डोरियों की टंकार, हुंकार, सिंहनाद—और अनेक योद्धा गर्जते हैं: 'अब तू जीवित न छूटेगा।' → कृष्ण-वासुदेव और धनंजय-अर्जुन से प्राप्त अस्त्रों का प्रदर्शन करते हुए अभिमन्यु शल्य के भाई का अंग-अंग छिन्न-भिन्न कर देता है—मस्तक, ग्रीवा, भुजाएँ, चरण, धनुष, अश्व—सब बाणों से विदीर्ण; वह वीर वायु से टूटे महाशैल की भाँति धराशायी होता है। → शल्य के भाई के वध से कौरव-पक्ष में क्षोभ फैलता है; अनेक सैनिक अपने कुल-निवास के नाम पुकारते हुए क्रुद्ध होकर विविध आयुध लिए अभिमन्यु पर धावा बोलते हैं। द्रोण की रथसेना भी इस प्रचंड प्रहार से विचलित होकर पीछे हटती/पलायन-सी करती दिखती है। → क्रुद्ध भीड़ और घेराबंदी का संकेत स्पष्ट है—अभिमन्यु के चारों ओर शत्रु-समुद्र उमड़ रहा है; आगे कौन-सा छल/संघात उसे जकड़ेगा?
Shlokas
Verse 1
््-्अ ्ःः बछ। अप ऋाञ अष्टात्रिशो& ध्याय: अभिमन्युके द्वारा शल्यके भाईका वध तथा द्रोणाचार्यकी रथसेनाका पलायन धृतराष्ट उवाच तथा प्रमथमानं तं महेष्वासानजिदह्ागै: । आर्जुनिं मामका: संख्ये के त्वेने समवारयन्
ধৃতৰাষ্ট্ৰে ক’লে—সঞ্জয়! যেতিয়া অৰ্জুনপুত্ৰ অভিমন্যুৱে নিজৰ শৰদ্বাৰা মহাধনুৰ্ধৰসকলক মথি পেলাই আছিল, তেতিয়া ৰণমধ্যত মোৰ পক্ষৰ কোন কোন যোদ্ধাই তাক ৰোধ কৰি সন্মুখীন হৈছিল?
Verse 2
संजय उवाच शृणु राजन् कुमारस्य रणे विक्रीडितं महत् । बिभित्सतो रथानीकं भारद्वाजेन रक्षितम्
সঞ্জয়ে ক’লে—হে ৰাজন, ৰণক্ষেত্ৰত কুমাৰ অভিমন্যুৰ সেই মহৎ ৰণক্ৰীড়া শুনা। ভাৰদ্বাজ (দ্ৰোণ) দ্বাৰা ৰক্ষিত ৰথীসমূহৰ সঙ্ঘবদ্ধ ব্যূহ ভেদ কৰিবলৈ সি উদ্যত আছিল।
Verse 3
मद्रेशं सादितं दृष्टवा सौभद्रेणाशुगै रणे । शल्यादवरज: क्रुद्ध: किरन् बाणान् समभ्ययात्
সৌভদ্ৰ অভিমন্যুৱে ৰণত দ্ৰুতগামী বাণে মদ্ৰৰাজ শল্যক আঘাত কৰি ভূমিসাৎ কৰিলে। সেয়া দেখি শল্যৰ কনিষ্ঠ ভ্ৰাতা ক্ৰুদ্ধ হৈ বাণবৰ্ষণ কৰি অভিমন্যুৰ ফালে ধাৱিত হ’ল।
Verse 4
स विद्ध्वा दशभिर्बाणै: साश्वयन्तारमार्जुनिम् । उदक्रोशन्महाशब्दं तिष्ठ तिछ्ेति चाब्रवीत्
সিয়ে দহটা বাণে অশ্ব আৰু সাৰথিসহ অৰ্জুনপুত্ৰ অভিমন্যুক বিদ্ধ কৰিলে। তাৰপিছত মহাশব্দে গর্জি উঠি ক’লে—“থিয় হওঁ! থিয় হওঁ!”
Verse 5
तस्यार्जुनि: शिरोग्रीवं पाणिपादं धनुर्हयान् । छत्र॑ ध्वजं नियन्तारं त्रिवेणुं तल्पमेव च
তাৰপিছত দ্ৰুতহস্ত অৰ্জুনপুত্ৰ অভিমন্যুৱে নিজৰ শৰদ্বাৰা তাৰ শিৰ-গ্ৰীৱা, হাত-পা, ধনু, অশ্ব, ছত্ৰ, ধ্বজ, সাৰথি, ত্ৰিবেণু আৰু ৰথৰ শয্যা পৰ্যন্ত কাটি পেলালে। অদম্য তেজস্বী অভিমন্যুৰ প্ৰহাৰত সি বায়ুত ভাঙি পৰা মহাশৈলৰ দৰে ছিন্নভিন্ন হৈ পৃথিৱীত লুটাই পৰিল।
Verse 6
चक्र युगं च तूणीरं हानुकर्ष च सायकै: । पताकां चक्रगोप्तारौ सर्वोपकरणानि च
সিয়ে নিজৰ বাণে চক্রযুগ, তূণীৰ, ধনুৰ্জ্যা (অনুকর্ষ), সায়ক, পতাকা, চক্রগোপ্ত—আৰু যুদ্ধৰ সকলো উপকৰণো কাটি পেলালে।
Verse 7
लघुहस्त: प्रचिच्छेद ददृशे तं न कश्नन । स पपात क्षितौ क्षीण: प्रविद्धाभरणाम्बर:
সঞ্জয়ে ক’লে—সি ক্ষিপ্ৰ হাতেৰে তাক কাটি পেলালে; কোনেও তাক স্পষ্টকৈ দেখিব নোৱাৰিলে। ক্ষীণ হৈ সি মাটিত লুটাই পৰিল; তাৰ অলংকাৰ আৰু বস্ত্ৰ ছিটকি ছড়াই পৰিল।
Verse 8
अनुगास्तस्य वित्रस्ता: प्राद्रवन् सर्वतो दिश:,उसके सेवक भयभीत होकर सम्पूर्ण दिशाओंमें भाग गये। भारत! अर्जुनकुमारके उस अद्भुत पराक्रमको देखकर समस्त प्राणी साधुवाद देते हुए सब ओर हर्षध्वनि करने लगे
সঞ্জয়ে ক’লে—তাৰ অনুগামীসকল ভয়ত সন্ত্রস্ত হৈ সকলো দিশলৈ দৌৰি পলাই গ’ল। হে ভাৰত! অৰ্জুনপুত্ৰৰ সেই অদ্ভুত পৰাক্ৰম দেখি সকলো প্ৰাণীয়ে ‘সাধু! সাধু!’ বুলি প্ৰশংসা কৰি চাৰিওফালে হর্ষনাদ তুলিলে।
Verse 9
आर्जुने: कर्म तद् दृष्टवा सम्प्रणेदु: समनन््ततः । नादेन सर्वभूतानि साधु साध्विति भारत
সঞ্জয়ে ক’লে—অৰ্জুনৰ সেই কৰ্ম দেখি তেওঁলোকে চাৰিওফালে একেলগে ধ্বনি তুলিলে। হে ভাৰত! উচ্চ নাদে সকলো প্ৰাণীয়ে ‘সাধু! সাধু!’ বুলি আনন্দে গুঞ্জৰি উঠিল।
Verse 10
शल्यश्रातर्यथारुग्णे बहुशस्तस्य सैनिका: । कुलाधिवासनामानि श्रावयन्तो<र्जुनात्मजम्
সঞ্জয়ে ক’লে—যেন বহু অস্ত্ৰে বিদ্ধ ৰোগীক পৰিচাৰকে নাম ধৰি মাতে, তেনেদৰে সৈনিকসকলে নিজৰ কুল আৰু বংশ-পরম্পৰাৰ নাম উচ্চাৰণ কৰি অৰ্জুনপুত্ৰক মাতি থাকিল।
Verse 11
कितने ही वीर रथ, घोड़े और हाथीपर सवार होकर आये। दूसरे बहुत-से प्रचण्ड बलशाली योद्धा पैदल ही दौड़ पड़े। बाणोंकी सनसनाहट, रथके पहियोंकी जोर-जोरसे होनेवाली घर्घराहट, हुंकार, कोलाहल, ललकार, सिंहनाद, गर्जना, धनुषकी टंकार तथा हस्तत्राणके चट-चट शब्दके साथ गर्जन-तर्जन करते हुए अन्यान्य बहुत-से योद्धा अर्जुनकुमार अभिमन्युपर यह कहते हुए टूट पड़े, “अब तू हमारे हाथसे जीवित नहीं छूट सकता। तुझे जीवनसे ही हाथ धोना पड़ेगा”
সঞ্জয়ে ক’লে—বহু বীৰ ৰথ, ঘোঁৰা আৰু হাতীত আৰূঢ় হৈ আহিল; আৰু বহু প্ৰচণ্ড, বলশালী যোদ্ধা পদাতিক হৈ দৌৰি পৰিল। বাণৰ সোঁ-সোঁ শব্দ, ৰথচক্ৰৰ ঘৰ্ঘৰ গর্জন, হুঁকাৰ, কোলাহল, ললকাৰ, সিংহনাদ, গর্জনা, ধনুৰ টংকাৰ আৰু বাহুৰক্ষাৰ চটচট শব্দৰ মাজত—গর্জি তর্জি অসংখ্য যোদ্ধা অৰ্জুনপুত্ৰ অভিমন্যুৰ ওপৰত ঝাঁপাই পৰি ক’লে, “আজি তই আমাৰ হাতৰ পৰা জীয়াই সাৰিব নোৱাৰিবি; প্ৰাণেই ত্যাগ কৰিব লাগিব।”
Verse 12
बाणशब्देन महता रथनेमिस्वनेन च । हुंकारै: क्ष्वेडितोत्क्रुष्टे: सिंहनादैः सगर्जिते:
সঞ্জয়ে ক’লে—বাণৰ তীব্ৰ সোঁ-সোঁ শব্দ, ৰথচক্ৰৰ গম্ভীৰ গৰ্জন, হুঙ্কাৰ, কোলাহল, ললকাৰ, সিংহনাদ আৰু বজ্ৰসম গর্জনত ৰণভূমি কঁপি উঠিল। অস্ত্ৰৰ সেই ভয়ংকৰ ধ্বনি আৰু তর্জনাৰ মাজত বহু বীৰ যোদ্ধা অৰ্জুনপুত্ৰ অভিমন্যুৰ ওপৰত জঁপিয়াই পৰি চিঞৰি ক’লে—“এতিয়া তই আমাৰ হাতৰ পৰা জীৱন্তে ৰেহাই নাপাবি; প্ৰাণেই তোৰ পৰা যাব!”
Verse 13
रथैरश्लैगगजैश्नान्ये पद्धिश्षान्ये बलोत्कटा:
কিছুমান যোদ্ধা ৰথ, ঘোঁৰা আৰু গজত আৰোহী হৈ আহিল; আন কিছুমান প্ৰচণ্ড বলশালী পদাতিক হৈ দৌৰি আগবাঢ়িল। ধনুৰ্জ্যাৰ টংকাৰ আৰু সাজ-সঁজুলিৰ খটখট শব্দে গর্জি উঠি তেওঁলোকে অৰ্জুননন্দন অভিমন্যুৰ ফালে ধাৱি আহি চিঞৰি ক’লে—“তই আমাৰ হাতৰ পৰা জীৱন্তে নাছুটিবি; তোৰ জীৱন কেঢ়ি লোৱা হ’ব!”
Verse 14
तांस्तथा ब्रुवतो दृष्टवा सौभद्र: प्रहसन्निव । यो योअस्मै प्राहरत् पूर्व त॑ तं विव्याध पत्रिभि:
তেওঁলোকে এনেদৰে কোৱা দেখি সুভদ্ৰাপুত্ৰ অভিমন্যু যেন হাঁহি উঠিল; আৰু যি-যি যোদ্ধাই প্ৰথমে তাৰ ওপৰত প্ৰহাৰ কৰিলে, সি-সিকেই তেওঁ নিজৰ পালকযুক্ত বাণে বিদ্ধ কৰি আহত কৰিলে।
Verse 15
संदर्शयिष्यन्नस्त्राणि विचित्राणि लघूनि च | आर्जुनि: समरे शूरो मृदुपूर्वमयुध्यत,शूरवीर अर्जुनकुमारने समरांगणमें अपने विचित्र एवं शीघ्रगामी अस्त्रोंका प्रदर्शन करते हुए पहले मृदुभावसे ही युद्ध किया
নিজৰ বিচিত্ৰ আৰু দ্ৰুতগামী অস্ত্ৰসমূহ দেখুৱাবলৈ ইচ্ছা কৰি বীৰ অৰ্জুনপুত্ৰে সমৰত প্ৰথমে সংযম আৰু মৃদুতাৰে যুদ্ধ কৰিলে।
Verse 16
वासुदेवादुपात्तं यदस्त्रं यच्च धनंजयात् | अदर्शयत तत् कार्ष्णि: कृष्णाभ्यामविशेषवत्
বাসুদেৱ শ্ৰীকৃষ্ণৰ পৰা আৰু ধনঞ্জয় অৰ্জুনৰ পৰা অভিমন্যুৱে যি যি অস্ত্ৰ লাভ কৰিছিল, সেই সকলোকে কাৰ্ষ্ণি (অভিমন্যু) ৰণভূমিত কোনো ভেদ ন ৰাখি একেদৰে প্ৰদৰ্শন কৰিলে—যেন তেওঁ কৃষ্ণ আৰু অৰ্জুনৰ সমান।
Verse 17
दूरमस्य गुरु भारं साध्वसं च पुन: पुनः । संदधद् विसजंश्रेषून् निर्विशेषमदृश्यत,भारी भार और भय उससे दूर हो गया था। वह बारंबार बाणोंका संधान करता और छोड़ता हुआ एक-सा दिखायी देता था
তেওঁৰ পৰা গধুৰ বোজা আৰু বাৰে বাৰে উঠা ভয় দূৰ হৈ গ’ল। তেওঁ পুনঃপুনঃ বাণ সংধান কৰি এৰি দিছিল, তথাপি তেওঁৰ ভঙ্গীত কোনো ভেদ দেখা নগ’ল—অচঞ্চল আৰু অটল।
Verse 18
चापमण्डलमेवास्य विस्फुरद् दिक्ष्वदृश्यत । सुदीप्तस्य शरत्काले सवितुर्मण्डलं यथा
তেওঁৰ ধনুৰ্মণ্ডলেই ঝলমল কৰি সকলো দিশতে দেখা গৈছিল—যেন শৰৎকালত অতি দীপ্ত সূৰ্যৰ মণ্ডল দৃষ্টিগোচৰ হয়।
Verse 19
ज्याशब्द: शुश्रुवे तस्य तलशब्दश्न दारुण: । महाशनिमुच: काले पयोदस्येव नि:स्वनः,उसके धनुषकी प्रत्यंचा और हथेलीका शब्द वर्षाकालमें महान् वज्र गिरानेवाले मेघकी गर्जनाके समान भयंकर सुनायी पड़ता था
তেওঁৰ ধনুৰ জ্যা-শব্দ আৰু তালুৰ কঠোৰ ঠাপৰ শব্দ শুনা গ’ল—বৰ্ষাকালত মহাবজ্ৰ নিক্ষেপ কৰা মেঘৰ গর্জনৰ দৰে ভয়ংকৰ।
Verse 20
ह्वीमानमर्षी सौभद्रो मानकृत् प्रियदर्शन: । सम्मिमानयिषुर्वीरानिष्वस्त्रै श्चाप्पयुध्यत
লজ্জাশীল, অন্যায় সহ্য নকৰা, আনক মান দিয়া চলা আৰু দৰ্শনত মনোহৰ সুভদ্ৰাপুত্ৰ অভিমন্যু—বিপক্ষ বীৰসকলকো সন্মান দিব বিচাৰি—ধনু-বাণেৰে যুদ্ধ কৰি থাকিল।
Verse 21
मृदुर्भूत्वा महाराज दारुण: समपद्यत । वर्षाभ्यतीतो भगवाञ्छरदीव दिवाकर:
মহারাজ! যেনেকৈ বৰ্ষাকাল পাৰ হোৱাৰ পাছত শৰৎকালত ভগবান সূৰ্য তীক্ষ্ণ তেজে প্ৰখৰ হয়, তেনেকৈ অভিমন্যু প্ৰথমে মৃদু হৈ থাকি শেষত শত্রুসকলৰ বাবে অতি দাৰুণ হৈ উঠিল।
Verse 22
शरान् विचित्रान् सुबहून् रुक्मपुड्खाज्छिलाशितान् | मुमोच शतश:ः क्रुद्धो गभस्तीनिव भास्कर:
সঞ্জয়ে ক’লে—ক্ৰোধে উন্মত্ত অভিমন্যুৱে শান-পাথৰত ধাৰ দিয়া, সোণালী পাখিযুক্ত, বিচিত্ৰ আৰু অগণিত শৰ শত শতকৈ নিক্ষেপ কৰিলে। যেনেকৈ সূৰ্যই নিজৰ কিৰণ সকলো দিশে ছটিয়াই দিয়ে, তেনেকৈ সি ৰণভূমিত চাৰিওফালে শৰবৃষ্টি বৰষালে।
Verse 23
क्षुपप्रैर्वत्सदन्तैश्व विपाठैश्व महायशा: । नाराचैरर्थचन्द्रा भैर्भल्लैररजलिकैरपि
সঞ্জয়ে ক’লে—মহাযশস্বী সেই বীৰে দ্ৰোণাচাৰ্য চাই থাকোঁতেই তেওঁৰ ৰথসেনাৰ ওপৰত ক্ষুৰপ্ৰ, বৎসদন্ত, বিপাঠ, নাৰাচ, অৰ্ধচন্দ্ৰাকৃতি শৰ, ভল্ল আৰু অঞ্জলিক আদি নানাবিধ শৰৰ বৰষুণ আৰম্ভ কৰিলে। সেই শৰত পীড়িত সেনা যুদ্ধবিমুখ হৈ পলাই গ’ল।
Verse 24
अवाकिरद् रथानीकं भारद्वाजस्य पश्यत: । ततस्तत्सैन्यमभवद् विमुखं शरपीडितम्
সঞ্জয়ে ক’লে—ভাৰদ্বাজপুত্ৰ দ্ৰোণাচাৰ্য চাই থাকোঁতেই সি ৰথবাহিনীখনক শৰেৰে আচ্ছন্ন কৰিলে। সেই শৰত পীড়িত সেনা যুদ্ধবিমুখ হৈ পলাই যাবলৈ ধৰিলে।
Verse 37
इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत अभिगन्युवधपर्वमें आभिमन्युपराक्रमविषयक सैंतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
এইদৰে শ্ৰীমহাভাৰতৰ দ্ৰোণপৰ্বৰ অন্তৰ্গত অভিমন্যুবধপৰ্বত অভিমন্যুৰ পৰাক্ৰম-বৰ্ণনাসম্বন্ধীয় সাঁইত্রিশতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Verse 38
इति श्रीमहा भारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि अभिमन्युपराक्रमे आष्टात्रिंशो 5 ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्ाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत अभिमन्युवधपर्वमें आभिमन्यु-पराक्रमविषयक अड़तीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
এইদৰে শ্ৰীমহাভাৰতৰ দ্ৰোণপৰ্বৰ অন্তৰ্গত অভিমন্যুবধপৰ্বত অভিমন্যুৰ পৰাক্ৰম-বিষয়ক আটত্রিশতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Verse 76
वायुनेव महाशैल: सम्भग्नोडमिततेजसा । तब शीघ्रतापूर्वक हाथ चलानेवाले अर्जुनकुमारने अपने सायकोंद्वारा शल्यके भाईके मस्तक
সঞ্জয়ে ক’লে—যেন বায়ুৰ বেগে এক মহাপৰ্বত ভাঙি পৰি যায়, তেনেকৈ অমিত তেজস্বী অভিমন্যুৰ আঘাতে শল্যৰাজৰ ভ্ৰাতা ছিন্নভিন্ন হৈ ভূমিত পৰিল। তাৰ পাছত অৰ্জুনপুত্ৰ অভিমন্যুৱে বিজুলীৰ দৰে দ্ৰুতগতিত হাত চলাই নিজৰ বাণেৰে তাৰ মস্তক, গ্ৰীৱা, বাহু, পদ, ধনু, অশ্ব, ছত্ৰ, ধ্বজ, সাৰথি, ত্ৰিবেণু, ৰথশয্যা, চক্র, যূগ, তূণীৰ, ৰশ্মি/অনুকর্ষ, পতাকা, চক্রৰক্ষক আৰু আন সকলো উপকৰণ কাটি পেলালে। সেই ক্ষণত কোনেও তাক স্পষ্টকৈ দেখা নাপালে। এইদৰে বায়ুবলত পৰ্বত ধসে পৰাৰ দৰে শল্যৰ সেই ভ্ৰাতা টুকুৰা টুকুৰা হৈ পৃথিৱীত পৰিল; তাৰ বস্ত্ৰ আৰু অলংকাৰো খণ্ড খণ্ড হৈ ছিটিকি পৰিল।
Verse 103
अभ्यधावन्त संक़्रुद्धा विविधायुधपाणय: । शल्यके भाईके मारे जानेपर उसके बहुत-से सैनिक अपने कुल और निवासस्थानके नाम सुनाते हुए कुपित हो हाथोंमें नाना प्रकारके अस्त्र-शस्त्र लिये अर्जुनकुमार अभिमन्युकी ओर दौड़े
সঞ্জয়ে ক’লে—শল্যৰ ভ্ৰাতা নিহত হোৱা বুলি শুনি বহু যোদ্ধা ক্ৰোধে উন্মত্ত হ’ল। তেওঁলোকে হাতে নানাবিধ অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰ লৈ, নিজৰ কুল আৰু নিবাসস্থানৰ নাম ঘোষণা কৰি কৰি, ৰোষে অৰ্জুনপুত্ৰ অভিমন্যুৰ ফালে ধাৱিত হ’ল।
Frequently Asked Questions
The text implies a tension between impartial military necessity and the expectations attached to pedagogical lineage: Duryodhana interprets Droṇa’s conduct through the lens of ācārya–śiṣya affiliation, raising the problem of perceived bias within a command role.
It illustrates how tactical agility, disciplined archery, and morale effects can allow a single agent to impose disproportionate pressure on a larger force—while also showing that such advantage triggers rapid counter-mobilization by centralized command.
No explicit phalaśruti appears in the provided passage; the chapter functions primarily as narrative reportage and character-positioning within the war chronicle rather than as a self-contained merit statement.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.