Shloka 42
अभिमन्यु-परिवेष्टनम्
Encirclement and Counterassault of Abhimanyu
एवमेकेन तां सेनां सौभद्रेण शितै: शरै:,जैसे कार्तिकेयने असुरोंकी सेनाको नष्ट-भ्रष्ट कर दिया था, उसी प्रकार एकमात्र सुभद्राकुमार अभिमन्युने अपने तीखे बाणोंद्वारा समस्त कौरव-सेनाको अत्यन्त छिलन्न-भिन्न कर डाला है; यह देखकर आपके पुत्र और सैनिक भयभीत हो दसों दिशाओंकी ओर देखने लगे। उनके मुख सूख गये थे, नेत्र चंचल हो उठे थे, सारे अंगोंमें पसीना हो आया था और उनके रोंगटे खड़े हो गये थे। अब वे भागनेमें उत्साह दिखाने लगे। शत्रुओंको जीतनेके लिये उनके मनमें तनिक भी उत्साह नहीं रह गया था
sañjaya uvāca | evam ekena tāṃ senāṃ saubhadreṇa śitaiḥ śaraiḥ kārtikeyena daityānām (asurāṇām) iva vāhinīm | dṛṣṭvā tat te sutāḥ sainyāś ca bhītā daśa diśo ’paśyan | mukhaśoṣaḥ samajāyata netrāṇi cañcalāny abhavan | sarvāṅgeṣu svedo ’bhavat romāṇi ca vyatiṣṭhiran | adhunā palāyane teṣām utsāhaḥ samajāyata na ca śatrūn vijetuṃ kiñcid api teṣāṃ manasi harṣaḥ ||
সঞ্জয়ে ক’লে—যেনেকৈ কেতিয়াবা কাৰ্ত্তিকেয়ই অসুৰসেনাক চূৰ্ণ-বিচূৰ্ণ কৰিছিল, তেনেকৈ একেলগে সৌভদ্ৰ অভিমন্যুৱে নিজৰ তীক্ষ্ণ শৰবৃষ্টিৰে সমগ্ৰ কৌৰৱসেনাক বিদীৰ্ণ কৰি পেলালে। সেয়া দেখি তোমাৰ পুত্ৰসকল আৰু সৈন্যসকল ভয়াকুল হৈ দহো দিশলৈ চাবলৈ ধৰিলে। তেওঁলোকৰ মুখ শুকাই গ’ল, চকু অস্থিৰ হৈ উঠিল, অঙ্গে অঙ্গে ঘাম ওলাল, আৰু ৰোমাঞ্চ জাগিল। এতিয়া তেওঁলোকৰ উদ্যম যুদ্ধজয়ত নহয়—পলায়নতহে লাগিল; শত্রুজয়ৰ বাবে হৃদয়ত লেশমাত্ৰও উৎসাহ নাথাকিল।
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights how courage and skill can overturn numerical advantage, and how fear rapidly collapses collective resolve. Ethically, it underscores the battlefield reality that adharma-driven confidence can dissolve when confronted by steadfast valor, revealing the importance of inner steadiness (utsāha) over mere numbers.
Sañjaya reports to Dhṛtarāṣṭra that Abhimanyu, fighting alone, has severely shattered the Kaurava forces with sharp arrows. Witnessing this, Dhṛtarāṣṭra’s sons and their troops become panic-stricken—showing classic signs of fear—and their motivation shifts from defeating the enemy to fleeing.