Shloka 6
Abhimanyu-śravaṇa-prastāva and Cakravyūha-vinyāsa
Prelude to Abhimanyu’s Account and the Wheel-Formation Deployment
प्रणयादभिमानाच्च द्विषद्वृद्धा च दुर्मना: । शृण्वतां सर्वयोधानां संरब्धो वाक्यकोविद:,शत्रुओंके अभ्युदयसे वह मन-ही-मन बहुत दुःखी हो गया था। द्रोणाचार्यके प्रति उसके हृदयमें प्रेम था। उसे अपने शौर्यपर अभिमान भी था। अतः अत्यन्त कुपित हो बातचीतमें कुशल राजा दुर्योधनने समस्त योद्धाओंके सुनते हुए इस प्रकार कहा--
sañjaya uvāca |
prāṇayād abhimānāc ca dviṣad-vṛddhā ca durmanāḥ |
śṛṇvatāṃ sarva-yodhānāṃ saṃrabdho vākya-kovidaḥ ||
শত্ৰুসকলৰ অভ্যুদয় দেখি সি অন্তৰত অত্যন্ত দুখী হ’ল। দ্ৰোণাচাৰ্যৰ প্ৰতি তাৰ হৃদয়ত স্নেহ আছিল, আৰু নিজৰ শৌৰ্যৰ ওপৰত অহংকাৰো। সেয়ে ক্ৰোধে দগ্ধ হৈ, বাক্যত নিপুণ ৰজা দুৰ্যোধনে সকলো যোদ্ধাৰ শুনাত এইদৰে ক’লে—
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights how attachment (prāṇaya) and pride (abhimāna), when mixed with growing hostility, can cloud judgment and erupt as angry yet persuasive speech—an ethical warning about the moral danger of letting inner agitation govern public words.
Sañjaya describes a key moment before a public address: a leader, mentally troubled and with enmity intensified, becomes enraged and—though eloquent—speaks before the assembled warriors, setting the tone for the ensuing counsel and conflict.