Shloka 19
महाराज! इसी प्रकार वहाँ निर्मल आकाशमें प्रकाशित होनेवाले ज्योतिर्मय ग्रह- नक्षत्रोंके समान काले लोहेके चलते हुए गोले भी प्रकट हो-होकर गिरने लगे ।। चतुश्चक्रा द्विचक्राश्च शतघ्न्यो बहुला गदा: । चक्राणि च क्षुरान्तानि मण्डलानीव भास्वत:,फिर चार या दो पहियोंवाली शतध्नियाँ (तोपें), बहुत-सी गदाएँ तथा जिनके प्रान्तभागमें छुरे लगे हुए थे, ऐसे सूर्यमण्डलके समान कितने ही चक्र प्रकट होने लगे
sañjaya uvāca | mahārāja! evaṃ tatra nirmale ākāśe prakāśamānānāṃ jyotirmayānāṃ graha-nakṣatrāṇām iva kāla-lohasya calantaḥ golāḥ prādurbhūya prādurbhūya nipetūḥ || catuścakrā dvicakrāś ca śataghnyo bahulā gadāḥ | cakrāṇi ca kṣurāntāni maṇḍalānīva bhāsvataḥ ||
সঞ্জয়ে ক’লে—মহাৰাজ! তাত নিৰ্মল আকাশত যেন দীপ্তিমান গ্ৰহ-নক্ষত্ৰ জ্বলি আছে, তেনেকৈ ক’লা লোহাৰ স্বয়ংচল গোটবোৰ প্ৰকাশ পাই পৰি যাবলৈ ধৰিলে। তাৰপিছত চাৰিচকীয়া আৰু দুচকীয়া শতঘ্নী, বহু গদা, আৰু প্ৰান্তত ছুৰীৰ দৰে ধাৰ থকা অসংখ্য চক্র—সূৰ্যমণ্ডলৰ দৰে দীপ্ত—প্ৰকাশ পালে।
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores how war, once unleashed, escalates into impersonal devastation—weaponry and destruction seem to multiply beyond human control. Ethically, it warns that adharma-driven conflict produces a world where fear and ruin appear as ‘natural’ as the stars, normalizing violence and obscuring discernment.
Sañjaya describes to Dhṛtarāṣṭra a terrifying battlefield scene: dark iron spheres fall repeatedly, and various heavy weapons—two- and four-wheeled śataghnīs, many maces, and razor-edged discus-weapons—appear in great numbers, compared to radiant solar discs, conveying an ominous surge in the battle’s ferocity.