Shloka 11
भूमावश्रूयत महांस्तदा55सीत् कृपणं महत् | पततां पात्यमानानां पत्त्यश्वरथदन्तिनाम्,वह बढ़ा हुआ अत्यन्त भयानक शब्द उस समय स्वर्गलोकतक जा पहुँचा था। नाना प्रकारके अस्त्र-शस्त्रोंस कटकर छटपटाते हुए योद्धाओंका महान् आर्तनाद धरतीपर सुनायी दे रहा था। गिरते और गिराये जाते हुए पैदल, घोड़े, रथ और हाथियोंकी अत्यन्त दयनीय दशा दिखायी देती थी
sañjaya uvāca | bhūmāv aśrūyata mahāṁs tadā śabdaḥ kṛpaṇo mahān | patatāṁ pātyamānānāṁ patty-aśva-ratha-dantinām ||
সঞ্জয়ে ক’লে—তেতিয়া পৃথিৱীত এক অতি বৃহৎ আৰু কৰুণ গর্জন শুনা গ’ল। অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰে বিদীৰ্ণ দেহ লৈ কোনো পৰি আছিল, কোনো পতা হৈছিল—পদাতিক, অশ্ব, ৰথী আৰু গজৰ সেই অসহায় আৰ্তনাদ যেন স্বৰ্গলোকলৈকে বিয়পি গ’ল; যুদ্ধৰ দাৰুণ দুৰৱস্থা তাতেই প্ৰকাশ পালে।
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse foregrounds the ethical cost of warfare: beyond strategy and victory, battle produces a 'kṛpaṇa'—a pitiable, helpless—outcry. It invites reflection on compassion and the human (and animal) suffering that accompanies violence, even within a dharma-framed conflict.
Sañjaya describes the battlefield soundscape: a huge, mournful roar rises from those falling and being felled—infantry, horses, chariots, and elephants—capturing the chaos and misery of the ongoing slaughter.