Adhyaya 150
धृतराष्ट्र–संजय संवादः: कर्ण–घटोत्कचयोर्निशायुद्धवर्णनम् (Dhṛtarāṣṭra–Sañjaya Dialogue: Description of the Night Engagement of Karṇa and Ghaṭotkaca)
Upa-parva: Karna–Ghaṭotkaca Night-Engagement Episode (Niśā-yuddha Prasaṅga)
Dhṛtarāṣṭra questions Sañjaya about the midnight confrontation between Karṇa and the rākṣasa Ghaṭotkaca, requesting a precise account of the rākṣasa’s form, chariot, banner, horses, armor, and weaponry. Sañjaya supplies an almost catalog-like portrayal of Ghaṭotkaca’s fearsome physiognomy and ornaments, then describes his chariot’s features, standard, and driver. The narrative shifts to the tactical exchange: both combatants obscure the directions with dense volleys, sustaining a prolonged night-battle marked by mutual wounding and psychological impact on surrounding troops. Ghaṭotkaca deploys successive māyā-configurations—weapon-rains, transformations into mountain and storm-cloud forms, disappearances and reappearances, and the summoning of terrifying beings—to disorient the Kaurava side. Karṇa counters with composure and astric responses, breaking māyā constructs, striking down supporting forces, and neutralizing major projectiles (including a formidable aśani-like weapon) through agility and counter-throw. The chapter culminates with Ghaṭotkaca, his illusions disrupted, issuing a direct threat to Karṇa and then withdrawing (antaradhāna), leaving the engagement unresolved in this unit but narratively emphasizing Karṇa’s resilience under extraordinary conditions.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र, युद्धभूमि की धूल और शोक के बीच, संजय से पूछते हैं—जब दोनों पक्ष युद्ध को उद्यत थे, तब कर्ण के वाग्बाणों से आहत और रथहीन भीमसेन ने क्या किया? → संजय बताता है कि भीम, कर्ण की कटु वाणी से तिलमिलाकर अर्जुन (फाल्गुन) से बोल उठता है—कर्ण ने उसे बार-बार ‘निमूछिया’, ‘मूढ़’, ‘औदरिक’ और ‘अकृतास्त्र’ कहकर अपमानित किया; यह अपमान केवल भीम का नहीं, पाण्डव-प्रतिष्ठा का भी है। भीम का क्रोध अर्जुन की प्रतिज्ञा को और तीखा करता है—कर्णपुत्र (कर्ण) के वध का संकल्प स्पष्ट होता जाता है। → अर्जुन के भीतर प्रतिज्ञा का ज्वार उठता है—वह घोषणा करता है कि कर्णसुत के वध की प्रतिज्ञा वह निभाएगा; वह ऐसा पुरुष नहीं देखता जो संकल्प को धारण कर फिर उसे छोड़ दे। युद्धभूमि में बाणों से छिन्न-भिन्न हाथियों और वीरों का दृश्य इस प्रतिज्ञा को रक्त-यथार्थ में बदल देता है। → अध्याय का अंत प्रतिज्ञा-पूर्ति की दिशा में स्थिरता देता है—अर्जुन माधव (कृष्ण) के प्रति कृतज्ञ होकर स्वीकार करता है कि उनकी कृपा के बिना यह दुस्तर प्रतिज्ञा पार नहीं हो सकती थी; संकल्प, सहायता और धर्म-बल का त्रिकोण स्थापित होता है। → कर्ण-वध की प्रतिज्ञा अब केवल वचन नहीं, निकट आती नियति है—अगला चरण यह तय करेगा कि यह संकल्प किस मूल्य पर पूरा होगा।
Shlokas
Verse 1
धृतराष्ट्रने पूछा--संजय! जब पाण्डवपक्षके और मेरे शूरवीर सैनिक पूर्वोक्तरूपसे युद्धके लिये उद्यत हो गये, तब भीमसेनने क्या किया? यह मुझे बताओ
ধৃতৰাষ্ট্ৰে সুধিলে—সঞ্জয়! পাণ্ডৱপক্ষৰ আৰু মোৰ বীৰ যোদ্ধাসকল পূৰ্বোক্তভাৱে যুঁজৰ বাবে উদ্যত হোৱাৰ পাছত, তেতিয়া ভীমসেনে কি কৰিলে? মোক কোৱা।
Verse 2
संजय उवाच विरथो भीमसेनो वै कर्णवाक्ृशल्यपीडित: । अमर्षवशमापन्न: फाल्गुनं वाक्यमब्रवीत्
সঞ্জয়ে ক’লে—ৰাজন! ৰথহীন ভীমসেন কৰ্ণৰ বাক্যবাণে পীড়িত হৈ অমৰ্ষৰ বশীভূত হ’ল। সি ফাল্গুন (অর্জুন)-ক এইদৰে ক’লে—
Verse 3
पुन: पुनस्तूबरक मूढ औदरिकेति च । अकृतास्त्रक मा योत्सीर्बाल संग्रामकातर
সঞ্জয়ে ক’লে—ধনঞ্জয়! তোমাৰ সন্মুখতেই কৰ্ণে মোক পুনঃপুনঃ কৈছে—‘অ’ দাড়িহীন! মূৰ্খ! পেটুক! অস্ত্ৰবিদ্যা নাজানা! বালক! যুদ্ধভীৰু! যুদ্ধ নকৰ।’ হে ভাৰত! যিয়ে মোক এনেদৰে কয়, সি মোৰ বধযোগ্য; আৰু সি মোক তেনেদৰেই কৈছে।
Verse 4
इति मामब्रवीत् कर्ण: पश्यतस्ते धनंजय । एवं वक्ता च मे वध्यस्तेन चोक्तो5स्मि भारत
সঞ্জয়ে ক’লে—ধনঞ্জয়! তোমাৰ চাই থাকোঁতেই কৰ্ণে মোক এনেদৰে ক’লে। হে ভাৰত! যিয়ে মোক এইদৰে কয়, সি মোৰ বধযোগ্য; আৰু সি মোক তেনেদৰেই কৈছে।
Verse 5
एतद् व्रतं महाबाहो त्वया सह कृतं मया । तथैतन्मम कौन्तेय यथा तव न संशय:
সঞ্জয়ে ক’লে—হে মহাবাহো! এই ব্ৰত মই তোমাৰ সৈতে একেলগে গ্ৰহণ কৰিছিলোঁ। হে কৌন্তেয়! মোৰ বাবে যেনেকৈ, তোমাৰ বাবেও তেনেকৈ—ইয়াত কোনো সংশয় নাই।
Verse 6
“महाबाहु कुन्तीकुमार! ऐसा कहनेवालेके वधकी यह प्रतिज्ञा मैंने तुम्हारे साथ ही की थी। यह कर्णका वध जैसे मेरा कार्य है, वैसे ही तुम्हारा भी है, इसमें संशय नहीं है ।।
সঞ্জয়ে ক’লে—সেয়ে, হে নৰশ্ৰেষ্ঠ! মোৰ এই বাক্য মনত দৃঢ়কৈ ৰাখা। হে ধনঞ্জয়! মোৰ সেই প্ৰতিজ্ঞা যেন সত্য হয়, তেনেকৈ কৰ।
Verse 7
तच्छुत्वा वचन तस्य भीमस्यामितविक्रम: । ततोअर्जुनो5ब्रवीत् कर्ण किंचिदभ्येत्य संयुगे,भीमसेनका यह वचन सुनकर अमित पराक्रमी अर्जुन युद्धस्थलमें कर्णके कुछ निकट जाकर उससे इस प्रकार बोले--
সঞ্জয়ে ক’লে—ভীমৰ সেই বাক্য শুনি, অপৰিমেয় বিক্ৰমী অৰ্জুন যুদ্ধক্ষেত্ৰত কৰ্ণৰ অলপ ওচৰলৈ গৈ তাক এইদৰে ক’লে।
Verse 8
कर्ण कर्ण वृथादृष्टे सूतपुत्रात्मसंस्तुत । अधर्मबुद्धे शृणु मे यत् त्वां वक्ष्यामि साम्प्रतम्
সঞ্জয়ে ক’লে—“কৰ্ণ! কৰ্ণ! তোৰ দৃষ্টি বৃথা আৰু বিভ্ৰান্ত। হে সূতপুত্ৰ! তই নিজেই নিজৰ প্ৰশংসা কৰ। হে অধৰ্মবুদ্ধি! এতিয়া মই তোক যি ক’বলৈ যাওঁ, সেয়া শুন।”
Verse 9
द्विविधं कर्म शूराणां युद्धे जयपराजयौ । तौ चाप्यनित्यौ राधेय वासवस्यापि युध्यत:
সঞ্জয়ে ক’লে—“যুদ্ধত বীৰসকলৰ ফল দুবিধ—জয় আৰু পৰাজয়। হে ৰাধেয়! এই দুয়োটাই অনিত্য; বাসৱ (ইন্দ্ৰ) যুদ্ধ কৰিলেও তাৰ বাবেও ই নিশ্চিত নহয়।”
Verse 10
(रणमुत्सृज्य निर्लज्ज गच्छसे वै पुनः पुन: । माहात्म्यं पश्य भीमस्य कर्ण जन्म कुले तथा ।।
সঞ্জয়ে ক’লে— “হে নিৰ্লজ্জ! তুমি বাৰে বাৰে ৰণ ত্যাগ কৰি পুনঃপুনঃ পলাই যায়া। ভীমৰ মাহাত্ম্য চোৱা—উত্তম কুলত জন্ম আৰু উদাত্ত শীল; তুমি পলায়ন-পরায়ণ হৈ পলাই থাকিলেও তেওঁ তোমাৰ প্ৰতি কঠোৰ বাক্য কোৱা নাছিল। তথাপি তুমি পুনৰ যুদ্ধ কৰি দেৱযোগে এবাৰ সেই পাণ্ডৱবীৰ ভীমক ৰথহীন কৰিলা; কিন্তু হে ৰাধেয়, ভীমৰ ওপৰত অপশব্দ নিক্ষেপ কৰি তুমি নিজৰ বংশৰ অনুৰূপেই আচৰণ কৰিলা। হে নৰশ্ৰেষ্ঠ! এতিয়া তোমাৰ সন্মুখত উপস্থিত বিপদ তুমি বুজি নাপাওঁ। যেনেকৈ শৃগালে বনচৰ মহাপশুক তুচ্ছ কৰে, তেনেকৈ তুমি ক্ষত্ৰিয়ধৰ্মক অৱমাননা কৰিছা। ভীমৰ বাবে যুদ্ধ পিতৃ-পাৰম্পৰ্য কৰ্ম; আৰু তোমাৰ বাবে, হে সূতপুত্ৰ, কুলোচিত কৰ্ম সাৰথ্য। হে ৰাধেয়! ৰণমুখত, সকলো অস্ত্ৰধাৰীৰ মাজত মই তোমাক কওঁ—যি পাৰা, সকলো প্ৰকাৰেই কৰি লোৱা। যুদ্ধত ইন্দ্ৰৰো সদায় একান্ত সিদ্ধি নাথাকে। এবাৰ যুযুধান (সাত্যকি) তোমাক ৰথহীন কৰি মৃত্যুৰ ওচৰলৈ আনিছিল; ইন্দ্ৰিয়সমূহ ব্যাকুল হৈছিল—তথাপি ‘তুমি মোৰ বধ্য’ বুলি জানি, জয় কৰিও তেওঁ তোমাক জীৱিত এৰি দিছিল।”
Verse 11
यदृच्छया रणे भीम॑ युध्यमानं महाबलम् | कथंचिद् विरथं कृत्वा यत् त्वं रूक्षमभाषथा:
সঞ্জয়ে ক’লে— “ৰণত দেৱযোগে, তীব্ৰভাৱে যুদ্ধ কৰি থকা মহাবলী ভীমক কেনেবাকৈ ৰথহীন কৰি তুমি যি ৰূক্ষ বাক্য ক’লা—সেইবোৰে তোমাৰ গৰ্ব আৰু ক্ৰোধৰ চাপ প্ৰকাশ কৰে।”
Verse 12
नारिं जित्वातिकत्थन्ते न च जल्पन्ति दुर्वच:
“নাৰী জয় কৰি তেওঁলোকে অতিশয় ডংফাঁস কৰে; কিন্তু কঠোৰ জিভাৰ লোক মিতভাষী নহয়।”
Verse 13
त्वं तु प्राकृतविज्ञानस्तत् तद् वदसि सूतज
“কিন্তু তুমি সাধাৰণ বোধবুদ্ধিৰ, হে সূতপুত্ৰ; সেইবাবে এই-সেই কথা কৈ থাকো।”
Verse 14
युध्यमानं पराक्रान्तं शूरमार्यव्रते रतम्
“(মই তেওঁক) যুদ্ধ কৰি থকা দেখিলোঁ—পৰাক্ৰমে দীপ্ত, বীৰ, আৰু আৰ্যব্ৰতত অচল।”
Verse 15
पश्यतां सर्वसैन्यानां केशवस्य ममैव च
সঞ্জয়ে ক’লে—সকলো সেনাই চাই থাকোঁতে, কেশৱৰ সন্মুখত আৰু মোৰ সন্মুখতো।
Verse 16
नच त्वां परुषं किंचिदुक्तवान् पाण्डुनन्दन:
সঞ্জয়ে ক’লে—পাণ্ডুনন্দনে তোমাক একো কঠোৰ বাক্য একেবাৰে কোৱা নাই। সেয়ে তোমাৰ এই দম্ভৰ যোগ্য ফল তুমি তৎক্ষণাৎ লাভ কৰা।
Verse 17
यस्मात् तु बहु रूक्ष॑ च श्रावितस्ते वृकोदर: । परोक्षं यच्च सौभद्रो युष्माभिन्निहतो मम
সঞ্জয়ে ক’লে—কাৰণ তুমি বৃকোদৰক বহু ৰূক্ষ আৰু তিক্ত বাক্য শুনাইছা, আৰু কাৰণ মোৰ সৌভদ্ৰ (অভিমন্যু) তোমালোকৰ দ্বাৰা পৰোক্ষতে নিহত হৈছিল—সেই নিষ্ঠুৰতাৰ ফল এতিয়া প্ৰকাশ পাইছে।
Verse 18
त्वया तस्य धनुश्छिन्नमात्मनाशाय दुर्मते
সঞ্জয়ে ক’লে—হে দুৰ্মতি! তুমি তাৰ ধনু কাটি পেলাইছা; সেয়াই তোমাৰ নিজৰ বিনাশৰ কাৰণ হ’ব।
Verse 19
कुरु त्वं सर्वकृत्यानि महत् ते भयमागतम्
সঞ্জয়ে ক’লে—এতিয়া যি যি কৰ্তব্য, সকলো কৰা; তোমাৰ ওপৰত মহাভয় আহি পৰিছে।
Verse 20
ये चान्ये5प्युपयास्यन्ति बुद्धिमोहेन मां नूपा:
আৰু আন সেই ৰজাসকলেও, যিসকলৰ বিবেচনাবুদ্ধি মোহে আচ্ছন্ন, মোৰ ওচৰলৈ (পৰামৰ্শ/সহায় বিচাৰি) আহিব।
Verse 21
त्वां च मूढाकृतप्रज्ममतिमानिनमाहवे
আৰু তুমিও—ৰণক্ষেত্ৰত—প্ৰকৃততে বিবেকহীন হৈও জ্ঞানীৰ ভাও ধৰা আৰু আত্মঅহংকাৰত স্ফীত।
Verse 22
अर्जुनेन प्रतिज्ञाते वधे कर्णसुतस्य तु
অৰ্জুনে কৰ্ণপুত্ৰৰ বধৰ প্ৰতিজ্ঞা লোৱাৰ পিছত, যোদ্ধাৰ বচনধৰ্মৰ গম্ভীৰ ভাৰে যুদ্ধৰ গতি তীব্ৰ-গম্ভীৰ হৈ উঠিল।
Verse 23
तस्मिन्नाकुलसंग्रामे वर्तमाने महाभये
সেই ব্যাকুল-গোলমাল যুদ্ধ চলি থাকোঁতে—মহাভয়ৰ মাজত—
Verse 24
मन्दरश्मि: सहस्रांशुरस्तं गिरिमुपाद्रवत् । उस महाभयानक तुमुल संग्रामके छिड़ जानेपर मन्द किरणोंवाले भगवान् सूर्यदेव अस्ताचलको चले गये ।। ततो राजन् हृषीकेश: संग्रामशिरसि स्थितम्
সেই মহাভয়ংকৰ, তুমুল যুদ্ধ আৰম্ভ হোৱাত, মৃদু কিৰণধাৰী সহস্ৰকিৰণ সূৰ্যদেৱ অস্তগিৰিৰ ফালে দ্ৰুতগতিত আগবাঢ়িল। তাৰ পিছত, হে ৰাজন, যুদ্ধৰ অগ্ৰভাগত অৱস্থিত হৃষীকেশ (কৃষ্ণ)…
Verse 25
दिष्टया सम्पादिता जिष्णो प्रतिज्ञा महती त्वया
সঞ্জয়ে ক’লে—দিষ্টিবশতঃ, হে জিষ্ণু, তুমি গ্ৰহণ কৰা সেই মহাপ্ৰতিজ্ঞা তোমাৰ দ্বাৰাই সম্পন্ন হ’ল।
Verse 26
धार्तराष्ट्रबलं प्राप्प देवसेनापि भारत
সঞ্জয়ে ক’লে—হে ভাৰত, ধাৰ্তৰাষ্ট্ৰবলৈ প্ৰাপ্য হৈ দেবসেনাও তাত উপস্থিত হ’ল।
Verse 27
न तं पश्यामि लोकेषु चिन्तयन् पुरुषं क्वचित्
সঞ্জয়ে ক’লে—চিন্তা কৰিলেও, কোনো লোকতে ক’তোও তেনেকুৱা কোনো পুৰুষক মই নেদেখোঁ, যি তেওঁৰ সমকক্ষ।
Verse 28
महाप्रभावा बहवस्त्वया तुल्याधिकाडपि वा
সঞ্জয়ে ক’লে—মহাপ্ৰভাৱশালী বহু পুৰুষ আছে—কিছুমান তোমাৰ সমান, কিছুমান তোমাতকৈও অধিক।
Verse 29
समेता: पृथिवीपाला धार्तराष्ट्रस्य कारणात् । धृतराष्ट्रपुत्र दुर्योधनके लिये बहुत-से महान् प्रभावशाली राजा यहाँ एकत्र हो गये हैं, जिनमेंसे कितने ही तुम्हारे समान या तुमसे भी अधिक बलशाली हैं ।।
সঞ্জয়ে ক’লে—ধৃতৰাষ্ট্ৰপুত্ৰৰ কাৰণতে পৃথিৱীপাল ৰজাসকল ইয়াত সমবেত হৈছে। ৰণত তোমাক প্ৰাপ্য কৰি সেই বর্মধাৰী যোদ্ধাসকল ক্ৰোধে দগ্ধ হৈ পিছু হটিল নাছিল।
Verse 30
तव वीर्य बल॑ चैव रुद्रशक्रान्तकोपमम् । 'वे भी रणक्षेत्रमें कवच बाँधकर कुपित हो तुम्हारा सामना करनेके लिये आये, परंतु टिक न सके। तुम्हारा बल और पराक्रम रुद्र, इन्द्र तथा यमराजके समान है ।।
সঞ্জয় ক’লে—ৰণক্ষেত্ৰত কবচ পিন্ধি ক্ৰোধেৰে জ্বলি তোমাৰ সন্মুখীন হ’বলৈ অহা যোদ্ধাসকল থিয় হৈ থাকিব নোৱাৰিলে। তোমাৰ বীৰ্য আৰু বল ৰুদ্ৰ, শক্ৰ (ইন্দ্ৰ) আৰু অন্তক (যম) সদৃশ। যুদ্ধত এনে পৰাক্ৰম কোনেও দেখুৱাব নোৱাৰে।
Verse 31
एवमेव हते कर्णे सानुबन्धे दुरात्मनि
সঞ্জয় ক’লে—এইদৰে, দুষ্টাত্মা কৰ্ণ সানুবন্ধে (তেওঁৰ সৈতে জড়িত সকলোসহ) নিহত হ’লে…
Verse 32
वर्धयिष्यामि भूयस्त्वां विजितारिं हतद्विषम् । “इसी प्रकार सगे-सम्बन्धियोंसहित दुरात्मा कर्णके मारे जानेपर शत्रुओंको जीतने और द्वेषी विपक्षियोंको मार डालनेवाले तुझ विजयी वीरको पुन: बधाई दूँगा” ।।
সঞ্জয় ক’লে—মই পুনৰ তোমাক প্ৰশংসা কৰিম; তুমি শত্রুজয়ী, বিদ্বেষী প্ৰতিপক্ষৰ সংহাৰক, বিজয়ী বীৰ। তেতিয়া অৰ্জুনে ক’লে—হে মাধৱ, এই সকলো আপোনাৰ প্ৰসাদে।
Verse 33
अनाक्षर्यो जयस्तेषां येषां नाथोडसि केशव
সঞ্জয় ক’লে—হে কেশৱ! যিসকলৰ নাথ তুমি, তেওঁলোকৰ জয়ত আশ্চৰ্য কি? তোমাৰ কৃপাপ্ৰসাদে যুধিষ্ঠিৰে সমগ্ৰ ভূ-মণ্ডলৰ ৰাজত্ব লাভ কৰিব। হে বাৰ্ষ্ণেয় প্ৰভু! ই তোমাৰেই প্ৰভাৱ; ই তোমাৰেই বিজয়। হে মধুসূদন! আমি সদায় তোমাৰ আশীৰ্বাদৰ যোগ্য হৈ থাকিম।
Verse 34
त्वत्प्रसादान्महीं कृत्स्नां सम्प्राप्स्यति युधिष्ठिर: । तव प्रभावो वार्ष्णेय तवैव विजय: प्रभो । वर्धनीयास्तव वयं सदैव मधुसूदन
সঞ্জয় ক’লে—তোমাৰ প্ৰসাদে যুধিষ্ঠিৰে সমগ্ৰ পৃথিৱী লাভ কৰিব। হে বাৰ্ষ্ণেয় প্ৰভু! ই তোমাৰেই প্ৰভাৱ; ই তোমাৰেই বিজয়। হে মধুসূদন! আমি সদায় তোমাক স্তুতি কৰি অভিনন্দন জনাব লাগিব।
Verse 35
एवमुक्तस्तत: कृष्ण: शनकैर्वाहयन् हयान् । दर्शयामास पार्थाय क्रूरमायोधनं महत्
এনেদৰে কোৱা হ’লে শ্ৰীকৃষ্ণে ধীৰে ধীৰে ঘোঁৰাবোৰ আগবঢ়াই পাৰ্থক সেই বিশাল, নিষ্ঠুৰ যুদ্ধক্ষেত্ৰৰ দৃশ্য দেখুৱাবলৈ আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 36
श्रीकृष्ण उवाच प्रार्थयन्तो जयं युद्धे प्रथितं च महद् यश: । पृथिव्यां शेरते शूरा: पार्थिवास्त्वच्छरैर्हता:
শ্ৰীকৃষ্ণে ক’লে—যুদ্ধত জয় আৰু সৰ্বত্র প্ৰসিদ্ধ মহাযশ কামনা কৰা এই বীৰ ৰজাসকল তোমাৰ শৰবাণে নিহত হৈ এতিয়া পৃথিৱীত শুই আছে।
Verse 37
श्रीकृष्ण बोले--अर्जुन! युद्धमें विजय और सब ओर फैले हुए महान् सुयशकी अभिलाषा रखनेवाले ये शूरवीर भूपाल तुम्हारे बाणोंसे मरकर पृथ्वीपर सो रहे हैं ।।
অৰ্জুন! সিহঁতৰ অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰ আৰু অলংকাৰ ছিটিকি পৰিছে; ঘোঁৰা, ৰথ আৰু হাতী বিনষ্ট হৈছে; আৰু মর্মস্থান ছিন্নভিন্ন হোৱাত এই ৰজাসকল পৰম অসহায়তালৈ পতিত হৈছে।
Verse 38
ससत्त्वा गतसत्त्वाश्न प्रभया परया युता: । सजीवा इव लक्ष्यन्ते गतसत्त्वा नराधिपा:
কিছুমানৰ এতিয়াও প্ৰাণ আছে, কিছুমানৰ প্ৰাণ গ’ল; তথাপি প্ৰাণহীন সেই নৰাধিপসকলও পৰম কান্তিত দীপ্ত হোৱাত যেন জীৱিত বুলিয়েই দেখা যায়।
Verse 39
तेषां शरै: स्वर्णपुड्खै: शस्त्रैश्व विविधै: शितै: । वाहनैरायुधैश्नैव सम्पूर्णा पश्य मेदिनीम्
চোৱা—এই সমগ্ৰ মেদিনী সিহঁতৰ সোণালী পাখিযুক্ত শৰ, নানাবিধ তীক্ষ্ণ শস্ত্ৰ, আৰু বাহন-আয়ুধেৰে সৰ্বত্র পূৰ্ণ হৈ আছে।
Verse 40
वर्मभिश्चर्मभिहरि: शिरोभिश्व॒ सकुण्डलै: । उष्णीषैर्मुकुटै: स्रग्भिश्वूडामणिभिरम्बरै:
শ্ৰীকৃষ্ণ ক’লে—হে ভাৰত! চাৰিওফালে ৰণভূমিত পৰি থকা বর্ম আৰু ঢাল; কুণ্ডলধাৰী মস্তক; পাগুৰি আৰু মুকুট; মালা, চূড়ামণি আৰু বস্ত্ৰ ছিটাই পৰি আছে। এই ছিন্নভিন্ন অলংকাৰ আৰু যুদ্ধোপকৰণে এই ভূমি অদ্ভুতভাৱে অলংকৃত যেন দেখা যায়—ভয়ংকৰ মূল্য দি জন্ম লোৱা শোভা।
Verse 41
कण्ठसूत्रैरड्रदैश्व निष्कैरपि च सप्रभै: । अन्यैश्षाभरणैश्षित्रैर्भाति भारत मेदिनी
শ্ৰীকৃষ্ণ ক’লে—হে ভাৰত! এই ভূমি (ৰণভূমি) চাৰিওফালে পৰি থকা কণ্ঠসূত্ৰ, সমৃদ্ধ আৰু দীপ্তিমান নিষ্ক, আৰু আন বহু বিচিত্ৰ অলংকাৰৰে ঝলমল কৰি আছে। সংহাৰৰ মাজতো যোদ্ধাৰ এই চিহ্নবোৰ ছিটাই পৰি, যুদ্ধৰ মূল্য আৰু অহংকাৰৰ ক্ষণভংগুৰতা নীৰৱে প্ৰকাশ কৰে।
Verse 42
अनुकर्षरुपासड्रैः पताकाभिर्ध्वजैस्तथा । उपस्करैरधिष्ठानैरीषादण्डकबन्धुरै:
শ্ৰীকৃষ্ণ ক’লে—হে ভাৰত! এই ভূমি ৰথৰ টান-সঁজুলি আৰু সংযোগ-পট্টা, পতাকা আৰু ধ্বজ, নানাবিধ উপকৰণ আৰু আসন, যোক-দণ্ড আৰু বাঁধন-ৰজ্জু, লগতে ভাঙি পৰা চকা আৰু ছিটকি পৰা অংশেৰে ভৰি তিৰবিৰাই আছে। যুদ্ধসামগ্ৰীৰ এই ছিটাই থকা অৱশেষে ৰণভূমি শৰৎকালৰ নিৰ্মল আকাশ নক্ষত্ৰেৰে শোভিত হোৱাৰ দৰে দেখা যায়—কিন্তু এই শোভা উৎসৱৰ নহয়, বিনাশৰ ছাঁ।
Verse 43
चक्रैः प्रमथितैश्ित्रैरक्षेश्न॒ बहुधा रणे । युगै्योक्त्रै: कलापैश्न धनुर्भि: सायकैस्तथा
শ্ৰীকৃষ্ণ ক’লে—সেই ৰণত ৰথবোৰ নানাভাৱে চূৰ্ণ-বিচূৰ্ণ হ’ল—চকা ভাঙিল, অক্ষ ভঙ্গ হ’ল; যোক আৰু লাগামো ছিন্নভিন্ন হৈ পৰিল। তূণীৰ ছিটাই পৰিল, ধনু ভাঙিল, আৰু শৰ চাৰিওফালে পৰি ৰ’ল। এইদৰে এই ভূমি সেই বিনাশৰ সাক্ষী হ’ল, যি অনিয়ন্ত্রিত ক্ৰোধৰ পৰা জন্মে—যেতিয়া কৌশল আৰু বীৰ্য সংযমহীন হয়।
Verse 44
परिस्तोमै: कुथाभि श्न परिघैरड्कुशैस्तथा । शक्तिभिभिन्दिपालैश्न तृणै: शूलै: परश्वचै:
শ্ৰীকৃষ্ণ ক’লে—তেওঁলোকে তাক চাৰিওফালৰ পৰা নানাবিধ অস্ত্ৰেৰে আঘাত কৰিবলৈ ধৰিলে—পরিস্তোম আৰু কুথা, পৰিঘ আৰু অঙ্কুশ, শক্তি আৰু ভিন্দিপাল, লগতে ত্ৰিশূল আৰু পৰশু দিয়ে। যুদ্ধৰ উন্মাদনাত বল বাঢ়ে, সংযম লুপ্ত হয়—এইয়েই সেই ভয়ংকৰ দৃশ্যৰ মর্ম।
Verse 45
प्रासैश्न तोमरैश्वैव कुन्तैर्यष्टि भिरेव च । शतघध्नीभिर्भूशुण्डीभि: खड्गै: परशुभिस्तथा
প্ৰাস আৰু তোমৰ, কুন্ত আৰু দণ্ডেৰে; শতঘ্নী, ভূশুণ্ডী-নিক্ষেপ, আৰু খড়্গ-পরশুৰেৰেো।
Verse 46
मुसलैर्मुद्गरैश्वैव गदाभि: कुणपैस्तथा । सुवर्णविकृताभिश्व कशाभिभर्भरतर्षभ
মুসল, মুদ্গৰ আৰু গদাৰে; আনকি শৱদেহেৰেো; হে ভৰতশ্ৰেষ্ঠ, সোণেৰে সজোৱা কশাৰেো।
Verse 47
घण्टाभिश्ष गजेन्द्राणां भाण्डैश्न विविधैरपि । स्रग्भिश्ष नानाभरणैवस्त्रैश्ैव महाधनै:
গজেন্দ্ৰৰ ঘণ্টাৰে, আৰু নানাবিধ সামগ্ৰীৰেো; মালা, নানা অলংকাৰ, বস্ত্ৰ—এমনকি মহাধনেৰেো।
Verse 48
पृथिव्यां पृथिवीहेतो: पृथिवीपतयो हता:
এই পৃথিৱীতেই, পৃথিৱীৰ হেতু, পৃথিৱীপতিসকল নিহত হ’ল।
Verse 49
पृथिवीमुपगुदाज्लैः सुप्ता: कान्तामिव प्रियाम् इस पृथ्वीके राज्यके लिये मारे गये ये पृथ्वीपति अपने सम्पूर्ण अंगोंद्वारा प्यारी प्राणवललभाके समान इस भूमिका आलिंगन करके इसपर सो रहे हैं ।।
পৃথিৱীৰ ৰাজ্যৰ বাবে নিহত এই পৃথিৱীপতিসকলে, সৰ্বাঙ্গে এই ভূমিখনক প্ৰিয় কান্তাৰ দৰে আলিঙ্গন কৰি, তাৰ বুকুতেই নিদ্ৰিত হৈ পৰি আছে। আৰু হে বীৰ, চোৱা—পৰ্বতশিখৰৰ দৰে দেখা, ঐৰাৱত-সদৃশ এই হাতীবোৰ বাণাহত হৈ মাটিত কাতৰ নাদ কৰি লুটিয়াই আছে; সিহঁতৰ ঘাঁৰ পৰা ৰক্তধাৰা তেনেকৈ অধিকাধিক বয়, যেন পৰ্বতে নিজৰ কন্দৰামুখৰ পৰা গেৰুৰঞ্জিত জলধাৰা ঝৰায়।
Verse 50
क्षरत: शोणितं भूरि शस्त्रच्छेददरीमुखै: । दरीमुखैरिव गिरीन् गैरिकाम्बुपरिस्रवान्
অস্ত্ৰৰ কাটে খোলা হোৱা ডাঙৰ ঘাঁ-গহ্বৰবোৰৰ মুখৰ পৰা প্ৰচুৰ ৰক্ত বব লাগিছিল—যেন পৰ্বতৰ দৰিৰ মুখেদি গেৰুৱা ৰঙৰ পানীৰ ধাৰা নামি আহে।
Verse 51
हयांश्व॒ पतितान् पश्य स्वर्णभाण्डविभूषितान्
এই ঘোঁৰাবোৰ চোৱা—সোণালী সাজে ভূষিত আছিল, এতিয়া পৰি প্ৰাণশূন্য। আৰু যিসকলৰ স্বামী নিহত, সেই ৰথবোৰ চোৱা—গন্ধৰ্ব-নগৰৰ দৰে; জ্যোতিময়, কিন্তু শূন্য। ধ্বজা-পতাকা ছিন্ন, জুৱা-ধুৰা ভাঙি গৈছে, চকা নষ্ট, আৰু সাৰথিসকলও নিহত।
Verse 52
गन्धर्वनगराकारान् रथांश्व निहतेश्वरान् । छिन्नध्वजपताकाक्षान् विचक्रान् हतसारथीन्
গন্ধৰ্ব-নগৰৰ দৰে দেখা এই ৰথ আৰু ঘোঁৰাবোৰ চোৱা—ইহঁতৰ স্বামী নিহত। ধ্বজা-পতাকা আৰু ধুৰা ছিন্ন-ভিন্ন, চকা নষ্ট, আৰু সাৰথিসকলও হতা।
Verse 53
निकृत्तकूबरयुगान् भग्नेषाबन्धुरान् प्रभो | पश्य पार्थ हयान् भूमौ विमानोपमदर्शनान्
প্ৰভো! এই ৰথবোৰৰ কূবৰ আৰু জুৱা কাটি পেলোৱা হৈছে, ঈষাদণ্ড ভাঙি গৈছে, আৰু বাঁধনি ৰজ্জুবোৰো চিৰি-চিৰি হৈছে। পাৰ্থ! ভূমিত পৰি থকা এই ঘোঁৰাবোৰ চোৱা—দৰ্শনত যেন বিমানৰ দৰে লাগে।
Verse 54
पत्ती क्षनिहतान वीर शतशो5थ सहस्रश: । धनुर्भुतश्चर्मभृतः शयानान् रुधिरोक्षितान्,वीर! अपने मारे हुए इन सैकड़ों और हजारों पैदल सैनिकोंको देखो, जो धनुष और ढाल लिये खूनसे लथपथ हो धरतीपर सो रहे हैं
বীৰ! ক্ষণতে নিহত এই পদাতিকসকলক চোৱা—শতশত, সহস্ৰসহস্ৰ। ধনু আৰু ঢাল ধৰি, ৰক্তে সিক্ত হৈ, সিহঁত ভূমিত পৰি আছে।
Verse 55
महीमालिड्ग्य सर्वज्ञि: पांसुध्वस्तशिरोरुहान् । पश्य योधान् महाबाहो त्वच्छरैर्भिन्नविग्रहान्
শ্ৰীকৃষ্ণ ক’লে—মহাবাহো! তোমাৰ শৰবিদ্ধ হৈ যিসকল যোদ্ধাৰ দেহ ছিন্নভিন্ন হৈছে, তেওঁলোকক চোৱা। ধূলিত তেওঁলোকৰ কেশ মলিন; আৰু সৰ্বাঙ্গে পৃথিৱীক আলিঙ্গন কৰি তেওঁলোক যেন নিদ্ৰিত হৈ পৰি আছে।
Verse 56
निपातितद्विपरथवाजिसंकुल- मसृग्वसापिशितसमृद्धकर्दमम् । निशाचरश्ववृकपिशाचमोदनं महीतलं नरवर पश्य दुर्दशम्
শ্ৰীকৃষ্ণ ক’লে—নরশ্ৰেষ্ঠ! এই ভূতলৰ দুঃসহ অৱস্থা চোৱা। পতিত হাতী, চূৰ্ণ ৰথ আৰু মৃত অশ্বে ই ঠাই ভৰি গৈছে। ৰক্ত, চৰ্বি আৰু মাংসে ইয়াত কাদামাটি গঢ়িছে; এই ৰণভূমি নিশাচৰ, কুকুৰ, নেকুৰা আৰু পিশাচৰ আনন্দস্থল হৈ উঠিছে।
Verse 57
इदं महत् त्वय्युपपद्यते प्रभो रणाजिरे कर्म यशोभिवर्धनम् | शतक्रतौ चापि च देवसत्तमे महाहवे जचघ्नुषि दैत्यदानवान्
শ্ৰীকৃষ্ণ ক’লে—প্ৰভো! ৰণাঙ্গনত যশ বৃদ্ধি কৰা এই মহৎ কৰ্ম তোমাৰেই উপযুক্ত। মহাযুদ্ধত দৈত্য-দানৱ সংহাৰ কৰা দেৱশ্ৰেষ্ঠ শতক্ৰতু ইন্দ্ৰৰো তেনে সামৰ্থ্য আছে; তথাপি তোমাৰ মাজতেই ই সৰ্বাধিক সঙ্গত।
Verse 58
संजय उवाच एवं संदर्शयन् कृष्णो रणभूमिं किरीटिने । स्वै: समेत: समुदितै: पाउ्चजन्यं व्यनादयत्
সঞ্জয়ে ক’লে—ৰাজন! এইদৰে কিৰীটধাৰী অৰ্জুনক ৰণভূমিৰ দৃশ্য দেখুৱাই থাকোঁতে ভগৱান শ্ৰীকৃষ্ণে তাত সমবেত নিজৰ লোকসকলৰ সৈতে পাঞ্চজন্য শঙ্খ ধ্বনিত কৰিলে।
Verse 59
स दर्शयन्नेव किरीटिने5रिहा जनार्दनस्तामरिभूमिमज्जसा । अजातशशन्रुं समुपेत्य पाण्डवं निवेदयामास हतं जयद्रथम्
সঞ্জয়ে ক’লে—শত্ৰুসূদন জনাৰ্দনে কিৰীটধাৰী অৰ্জুনক ৰণভূমিৰ দৃশ্য দেখুৱাই থাকোঁতেই দ্ৰুত অজাতশত্ৰু পাণ্ডৱ যুধিষ্ঠিৰৰ ওচৰলৈ গৈ নিবেদন কৰিলে—“জয়দ্ৰথ নিহত হৈছে।”
Verse 116
अधर्मस्त्वेष सुमहाननार्यचरितं च तत् । 'परंतु तूने रणभूमिमें युद्धपरायण महाबली भीमसेनको दैवेच्छासे किसी प्रकार रथहीन करके जो उनके प्रति कठोर बातें कही थीं
সঞ্জয়ে ক’লে—এইটো তোমাৰ অতি মহান অধৰ্ম; এই আচৰণ আৰ্যসকলৰ যোগ্য নহয়। ৰণভূমিত যুদ্ধপৰায়ণ মহাবলী ভীমসেনক দৈৱযোগে কোনো মতে ৰথহীন কৰি, তাৰ পাছত তুমি তেওঁৰ প্ৰতি কঠোৰ বাক্য কৈছিলা—ই তোমাৰ গম্ভীৰ পাপ। এনেকুৱা কাম নীচচিত্ত লোকেই কৰে।
Verse 123
न च कज्चन निन्दन्ति सन्त: शूरा नरर्षभा: | “नरश्रेष्ठ शूरवीर सज्जन शत्रुको जीतकर बढ़-बढ़कर बातें नहीं बनाते, किसीको कट वचन नहीं कहते और न किसीकी निन््दा ही करते हैं
সঞ্জয়ে ক’লে—সন্ত, শূৰ, নৰশ্ৰেষ্ঠসকলে কাকো নিন্দা নকৰে। জয় আৰু বল থকাৰ সময়তো তেওঁলোকে কটু বাক্য নকয়, আনৰ দোষো নাখোঁজে; যুদ্ধৰ উগ্ৰতাৰ মাজতো এই সংযমেই তেওঁলোকৰ শীল।
Verse 136
बह्नबद्धमकर्ण्य च चापलादपरीक्षितम् | 'सूतपुत्र! तेरी बुद्धि बहुत ओछी है। इसीलिये तू चपलतावश बिना जाँचे-बूझे बहुत-सी न सुननेयोग्य असम्बद्ध बातें बक जाया करता है
সঞ্জয়ে ক’লে—চপলতাবশত বিচাৰ নকৰাকৈ কোৱা বহু অসংলগ্ন আৰু অশ্ৰাব্য কথা শুনি তেওঁ তাক ‘শ্ৰৱণাৰ্হ নহয়’ বুলি নিন্দা কৰিলে। আৰু ক’লে—“সূতপুত্ৰ! তোৰ বুদ্ধি অতি নীচ; সেইবাবে তই অবিবেচনাৰে চপল হৈ বহু অশ্ৰাব্য, অসংলগ্ন কথা প্ৰলাপ কৰিস।”
Verse 143
यदवोचोडप्रियं भीम॑ नैतत् सत्यं वचस्तव । 'तूने युद्धमें संलग्न, श्रेष्ठ व्रतके पालनमें तत्पर, पराक्रमी और शूरवीर भीमसेनके प्रति जो अप्रिय वचन कहा है, तेरा यह कथन ठीक नहीं है
সঞ্জয়ে ক’লে—ভীমৰ প্ৰতি তুমি যি অপ্ৰিয় বাক্য কৈছা, সেয়া সত্য নহয়; তোমাৰ সেই কথন যুক্তিসংগত নহয়। যুদ্ধত সংলগ্ন, শ্ৰেষ্ঠ ব্ৰতত অটল, পৰাক্ৰমশালী আৰু শূৰ ভীমসেনৰ প্ৰতি এনেকুৱা বাক্য শোভা নাপায়।
Verse 148
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि अष्टचत्वारिंशदधिकशततमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें एक सौ अड्श़तालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
এইদৰে শ্ৰীমহাভাৰতৰ দ্ৰোণপৰ্বৰ অন্তৰ্গত জয়দ্ৰথবধপৰ্বত একশ আটচল্লিশতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Verse 156
विरथो भीमसेनेन कृतोडसि बहुशो रणे । “सारी सेनाओंके देखते-देखते मेरे और श्रीकृष्णके सामने युद्धस्थलमें भीमसेनने तुझे अनेक बार रथहीन कर दिया है
সঞ্জয়ে ক’লে—ৰণত ভীমসেনে তোমাক বহুবার ৰথহীন কৰিছে। সকলো সেনাৰ চকুৰ আগতে, মোৰ আৰু শ্ৰীকৃষ্ণৰ সন্মুখতে, যুদ্ধভূমিত ভীমসেনে তোমাক বাৰে বাৰে ৰথচ্যুত কৰিছে।
Verse 173
तस्मादस्यावलेपस्य सद्यः फलमवाप्रुहि । 'परंतु उन पाण्डुनन्दन भीमने तुझसे कोई कटु वचन नहीं कहा। तूने जो भीमको बहुत- सी रूखी बातें सुनायी हैं और मेरे परोक्षमें तुमलोगोंने जो मेरे पुत्र सुभद्राकुमार अभिमन्युको अन्यायपूर्वक मार डाला है
সঞ্জয়ে ক’লে—সেয়ে তোমাৰ এই দম্ভৰ ফল তুমি তৎক্ষণাৎ ভোগ কৰা। ভীমে তোমাৰ প্ৰতি কোনো কটু বাক্য কোৱা নাছিল; কিন্তু তুমি ভীমক বহু ৰূঢ় কথা শুনাইছিলা, আৰু মোৰ অগোচৰে তোমালোকে অন্যায়কৈ সুভদ্ৰাকুমাৰ অভিমন্যুক বধ কৰিছিলা—সেই গৰ্বৰ যথোচিত ফল এতিয়াই গ্ৰহণ কৰা।
Verse 183
तस्माद् वध्यो5सि मे मूढ सभृत्यसुतबान्धव: । “दुर्मते! मूढ़! तूने अपने विनाशके लिये अभिमन्युका धनुष काट दिया था, अतः मेरे द्वारा भृत्य, पुत्र तथा वन्धु-बान्धवोंसहित प्राणदण्ड पानेयोग्य है
সঞ্জয়ে ক’লে—সেয়ে, হে মূঢ়, তুমি মোৰ দ্বাৰা বধযোগ্য—ভৃত্য, পুত্ৰ আৰু বান্ধৱ-বান্ধৱসহ। হে দুৰ্মতি, নিজৰ বিনাশৰ বাবে তুমি অভিমন্যুৰ ধনু কাটি দিছিলা; সেয়ে তুমি মোৰ হাতত প্ৰাণদণ্ডৰ যোগ্য।
Verse 196
हन्तास्मि वृषसेन ते प्रेक्षमाणस्य संयुगे । “तू अपने सारे कर्तव्य पूर्ण कर ले। तुझे भारी भय आ पहुँचा है। मैं युद्धस्थलमें तेरे देखते-देखते तेरे पुत्र वृषसेनको मार डालूँगा
সঞ্জয়ে ক’লে—এই যুদ্ধত, তুমি চাই থাকোঁতেই, মই তোমাৰ পুত্ৰ বৃষসেনক বধ কৰিম। তুমি যি দৰে উচিত বুলি ভাবা সেইদৰে তোমাৰ কৰ্তব্য সম্পন্ন কৰা; তোমাৰ ওপৰত মহাভয় আহি পৰিছে।
Verse 213
दृष्टवा दुर्योधनो मन्दो भृशं तप्स्यति पातितम् | 'ओ मूढ़! तुझ अपवित्र बुद्धिवाले अत्यन्त घमंडी सहायकको युद्धस्थलमें धराशायी हुआ देखकर मूर्ख दुर्योधनको भी बड़ा पश्चात्ताप होगा
সঞ্জয়ে ক’লে—ৰণভূমিত পতিত হোৱা অশুচি-বুদ্ধিসম্পন্ন, অতিশয় গৰ্বিষ্ঠ সহায়কক দেখি মন্দবুদ্ধি দুঃৰ্যোধনো তীব্ৰ অনুতাপে দগ্ধ হ’ব; সি অত্যন্ত ব্যথিত হ’ব।
Verse 226
महान् सुतुमुल: शब्दो बभूव रथिनां तदा । इस प्रकार अर्जुनके द्वारा कर्णपुत्र वृषसेनके वधकी प्रतिज्ञा होनेपर उस समय वहाँ रथियोंका महान् एवं भयंकर कोलाहल छा गया
সেই সময়ত ৰথীসকলৰ মাজত এক মহা আৰু অতিভয়ংকৰ গর্জন উঠিল। অৰ্জুনে কৰ্ণপুত্ৰ বৃষসেনক বধ কৰাৰ প্ৰতিজ্ঞা কৰাতেই তাত ৰথীসকলৰ ঘোৰ কোলাহল ছাই পৰিল।
Verse 243
तीर्णप्रतिज्ञं बीभत्सुं परिष्वज्यैनमब्रवीत् । राजन! तत्पश्चात् भगवान् श्रीकृष्णने प्रतिज्ञासे पार होकर युद्धके मुहानेपर खड़े हुए अर्जुनको हृदयसे लगाकर इस प्रकार कहा--
প্ৰতিজ্ঞা সম্পূৰ্ণ কৰা বিভৎসু অৰ্জুনক আলিঙ্গন কৰি ভগৱান শ্ৰীকৃষ্ণে ক’লে। ৰাজন, তাৰপাছত প্ৰতিজ্ঞাৰ কঠিন পৰীক্ষা পাৰ কৰি যুদ্ধৰ অগ্ৰভাগত থিয় হোৱা অৰ্জুনক হৃদয়ত টানি লৈ তেওঁ এইদৰে ক’লে—
Verse 256
दिष्टया विनिहतः पापो वृद्धक्षत्र: सहात्मज: । “विजयशील अर्जुन! बड़े सौभाग्यकी बात है कि तुमने अपनी बड़ी भारी प्रतिज्ञा पूरी कर ली। सौभाग्यसे पापी वृद्धक्षत्र पुत्रसहित मारा गया
দেৱকৃপাৰে পাপী বৃদ্ধক্ষত্র পুত্ৰসহিত নিহিত হ’ল। হে বিজয়শীল অৰ্জুন! তুমিয়ে তোমাৰ কঠিন প্ৰতিজ্ঞা সম্পূৰ্ণ কৰিলা—ই মহা সৌভাগ্য।
Verse 263
सीदेत समरे जिष्णो नात्र कार्या विचारणा | “भारत! दुर्योधनकी सेनामें पहुँचकर समरभूमिमें देवताओंकी सेना भी शिथिल हो सकती है। जिष्णो! इस विषयमें कोई दूसरा विचार नहीं करना चाहिये
হে জিষ্ণু! সমৰত শিথিলতা আহিব পাৰে—ইয়াত আৰু বিচাৰ নাই। হে ভাৰত! দুৰ্যোধনৰ সেনাৰ সন্মুখীন হৈ ৰণভূমিত দেৱসেনাও ঢিলা পৰিব পাৰে; হে জিষ্ণু! এই বিষয়ে দ্বিতীয় চিন্তা নকৰিবা।
Verse 273
त्वदृते पुरुषव्याप्र य एतद् योधयेद् बलम् | 'पुरुषसिंह! मैं बहुत सोचनेपर भी तीनों लोकोंमें कहीं तुम्हारे सिवा किसी दूसरे पुरुषको ऐसा नहीं देखता, जो इस सेनाके साथ युद्ध कर सके
হে পুৰুষব্যাঘ্ৰ! তোমাৰ বাহিৰে কোনে এই সেনাৰ সৈতে যুদ্ধ কৰিব পাৰে? বহু চিন্তা কৰিও তিনিও লোকত তোমাৰ ব্যতীত এনে কোনো পুৰুষক মই নেদেখোঁ, যি এই ব’লৰ সন্মুখত থিয় হৈ যুদ্ধ কৰিব পাৰে।
Verse 303
यादृशं कृतवानद्य त्वमेक: शत्रुतापन: । 'युद्धमें कोई भी ऐसा पराक्रम नहीं कर सकता, जैसा कि आज तुमने अकेले ही कर दिखाया है। वास्तवमें तुम शत्रुओंको संताप देनेवाले हो
সঞ্জয়ে ক’লে—হে শত্রুতাপন! আজি তুমি একাই যি কীৰ্তি সাধন কৰিলা, যুদ্ধত তেনে পৰাক্ৰম আন কোনেও কৰিব নোৱাৰে। সত্যই তুমি শত্রুসকলক দহন-সন্তাপ দিয়া বীৰ।
Verse 473
अपदविद्धैर्बभौ भूमिगग्रहैद्यौरिव शारदी । बहुत-से अनुकर्ष
শ্ৰীকৃষ্ণে ক’লে—হে ভাৰতশ্ৰেষ্ঠ! ৰণভূমি সৰ্বত্ৰ ছিটাই থকা অসংখ্য অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰ আৰু সামগ্ৰীৰে দীপ্তিমান; যেন শৰত্কালৰ আকাশ নক্ষত্ৰে উজ্জ্বল। টান দিয়া ৰছী, উপাসঙ্গ, পতাকা-ধ্বজ, সাজসজ্জাৰ সামগ্ৰী, আসন, ঈষাদণ্ড, বন্ধন-ৰজ্জু, ভঙা চকা, বিচিত্ৰ ধুৰ, নানাবিধ জুৱা, যোক্ত্ৰ, লাগাম, ধনু-বাণ; হাতীৰ ৰঙীন ঝুল, পিঠৰ বস্ত্ৰ আৰু গালিচা; পৰিঘ, অঙ্কুশ, শক্তি, ভিন্দিপাল, তূণীৰ, শূল, ফৰশা, প্ৰাস, তোমৰ, কুন্ত, দণ্ড, শতঘ্নী, ভুশুণ্ডী, খড়্গ, পৰশু, মুসল, মুদ্গৰ, গদা আদি; সোণৰ চাবুক, গজৰাজৰ ঘণ্টা, নানাবিধ হৌদা আৰু জীন, মালা, বিচিত্ৰ অলংকাৰ আৰু মূল্যবান বস্ত্ৰ—সকলো ছিটাই পৰি আছে।
Verse 503
तांक्ष बाणहतान् वीर पश्य निष्टनत: क्षितौ । वीर! देखो
শ্ৰীকৃষ্ণে ক’লে—হে বীৰ! চোৱা, বাণে আঘাতপ্ৰাপ্ত সেই হাতীবোৰ মাটিত পুলকাই-কৰাহি পৰি আছে। পৰ্বতশিখৰৰ দৰে উঁচু, ঐৰাৱতৰ ন্যায় দেখা সেই গজৰাজসকল অস্ত্ৰঘাতে সৃষ্ট ঘাৱৰ ছিদ্ৰৰ পৰা অধিকাধিক ৰক্তধাৰা বোৱাইছে; যেন পৰ্বতে নিজৰ কন্দৰাৰ মুখৰ পৰা গেৰুমিশ্ৰিত ৰঙা পানীৰ ঝৰনা উজাৰে। বাণবিদ্ধ হৈ সিহঁতে ভূমিত লুটাইছে।
Verse 2036
तांश्व सर्वान् हनिष्यामि सत्येनायुधमालभे । “दूसरे भी जो राजा अपनी बुद्धिपर मोह छा जानेके कारण मेरे समीप आ जायाँगे, उन सबका संहार कर डालूँगा। इस सत्यको सामने रखकर मैं अपना धनुष छूता (शपथ खाता) हूँ
সঞ্জয়ে ক’লে—“তেওঁলোক সকলোকে মই বধ কৰিম। আৰু মোহাচ্ছন্ন বুদ্ধিয়ে মোৰ ওচৰলৈ অহা আন ৰজাসকলকো মই সংহাৰ কৰিম। এই সত্যক আগত ৰাখি মই মোৰ অস্ত্ৰ (ধনু) স্পৰ্শ কৰি শপথ কৰিছোঁ।”
Verse 3236
प्रतिज्ञेयं मया तीर्णा विबुधैरपि दुस्तरा । तब अर्जुनने उनकी बातोंका उत्तर देते हुए कहा--“माधव! आपकी कृपासे मैं इस प्रतिज्ञाकों पार कर सका हूँ; अन्यथा इसका पार पाना देवताओंके लिये भी कठिन था
সঞ্জয়ে ক’লে—অর্জুনে উত্তৰ দি ক’লে—“মাধৱ! আপোনাৰ কৃপাৰে মই এই প্ৰতিজ্ঞা পাৰ হ’বলৈ সক্ষম হ’লোঁ; নচেৎ ইয়াৰ পাৰ পোৱা দেৱতাসকলৰ বাবেও দুৰূহ আছিল।”
Frequently Asked Questions
The implicit dilemma concerns how a warrior should respond when combat shifts from conventional norms to perception-disrupting tactics (māyā): whether steadfast duty permits escalation, and how to preserve discernment and proportionality amid fear-inducing spectacle.
The chapter underscores disciplined perception and composure: when reality is contested by illusion and panic, steadiness (dhairya) and methodical response become practical virtues that stabilize both individual agency and collective morale.
No explicit phalaśruti is stated here; the meta-function is archival and didactic—Sañjaya’s forensic detailing models how the epic frames war as both event-record and ethical case-study within the broader mokṣa-oriented reflection of the Mahābhārata.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.