Adhyaya 133
दुर्योधनस्य कर्णप्रार्थना — कृपकर्णसंवादः (Duryodhana’s Appeal to Karna — The Kripa–Karna Dialogue)
Upa-parva: Karna–Kripa Saṃvāda (Karna and Kṛpa’s Counsel-Dialogue)
Sañjaya reports Duryodhana’s alarm at the surging, encircling strength of the Pāṇḍava-led forces and his request that Karṇa protect the Kaurava side in the engagement. Karṇa answers with firm assurances: he will defeat the Pāṇḍavas and allied contingents, and he identifies Arjuna (Phalguna) as the principal obstacle, declaring intent to use the infallible śakti granted by Indra to neutralize him. Kṛpa then interjects with a pointed critique, arguing that Karṇa’s repeated boasts are not matched by prior battlefield results, recalling earlier defeats and challenging the plausibility of overcoming Kṛṣṇa and the Pāṇḍavas together. Karṇa defends the legitimacy of “thunder before rain” as a model of warrior resolve, asserts that determination invites divine support, and reiterates his plan centered on the Indra-śakti. The exchange sharpens into a dispute over realism versus rhetoric: Kṛpa enumerates the Pāṇḍavas’ virtues, training, allies, and perceived invincibility, while Karṇa counters by listing Kaurava champions and attributing outcomes to daiva (fate) as well as effort. The chapter ends with Karṇa insisting he will strive according to ability for Duryodhana’s interest, while acknowledging victory’s dependence on destiny—thereby framing forthcoming actions as a convergence of will, counsel, and fate.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र को उस लोमहर्षक संग्राम का दृश्य सुनाते हैं जहाँ अर्जुन के रथोपान्त में भीमसेन और राधेय कर्ण आमने-सामने आ खड़े होते हैं—दोनों की कीर्ति और क्रोध एक साथ भड़क उठते हैं। → धृतराष्ट्र बार-बार पूछता है कि जिन पर उसकी पुत्र-विजय की आशा टिकी है, वह कर्ण भयंकर कर्मा भीम को कैसे रोक सका; और संजय बताता है कि कर्ण के तीक्ष्ण बाण भीम के रथ, ध्वज और सारथि तक को ढँक देते हैं, मानो शर-वृष्टि से आकाश ही गिर पड़ा हो। → भीमसेन प्रत्युत्तर में प्रचण्ड वेग से बाणों की वर्षा कर कर्ण का धनुष छिन्न कर देता है; शराहत कर्ण ‘छिन्नधन्वा’ होकर वैक्लव्य (असमर्थता/विवशता) को प्राप्त होता है और पुरुषाभिमान होते हुए भी रथान्तर की ओर हटने को बाध्य होता है। → कर्ण की यह पीछे हटना—पराजय का स्पष्ट संकेत—पाण्डव पक्ष के उत्साह को बढ़ाता है और अर्जुन के निकट भीम की उपस्थिति को युद्ध-भूमि में एक दृढ़ कवच बना देती है। → कर्ण अपमान और क्रोध के साथ पुनः अवसर खोजता है—क्या वह लौटकर भीम से प्रतिशोध लेगा, या अर्जुन-वध की अपनी प्रतिज्ञा की ओर मुड़ेगा?
Shlokas
Verse 1
ऑपन--माजल छा अफ-जआकऋा-ज एकत्रिशर्दाधेकशततमो< ध्याय: भीमसेनके द्वारा कर्णकी पराजय संजय उवाच वर्तमाने महाराज संग्रामे लोमहर्षणे । व्याकुलेषु च सर्वेषु पीड्यमानेषु सर्वश:
সঞ্জয়ে ক’লে—মহাৰাজ! সেই ৰোমাঞ্চকৰ যুদ্ধ চলি থাকোঁতে, সকলো দিশৰ পৰা পীড়িত হৈ সৰ্বসেনা ব্যাকুল হৈ উঠিল; ৰণভূমি ভয়, চাপ আৰু নিৰন্তৰ আঘাতৰ ঘূৰ্ণাবৰ্তত ডুবিল।
Verse 2
राधेयो भीममानर्च्छद् युद्धाय भरतर्षभ | यथा नागो वने नागं मत्तो मत्तमभिद्रवन्
সঞ্জয়ে ক’লে—ভৰতশ্ৰেষ্ঠ! ৰাধেয় কৰ্ণ যুদ্ধৰ বাবে ভীমসেনৰ ওপৰত এনেদৰে জপিয়াই পৰিল, যেন বনত এক মত্ত হাতী আন এক মত্ত হাতীৰ ওপৰত ধাৱা কৰে।
Verse 3
धृतराष्ट्र रवाच यौ तौ कर्णश्न भीमश्च सम्प्रयुद्धो महाबलौ । अर्जुनस्य रथोपान्ते कीदृश: सो5भवद् रण:
ধৃতৰাষ্ট্ৰে সুধিলে—সঞ্জয়! মহাবলী কৰ্ণ আৰু ভীমসেন অৰ্জুনৰ ৰথৰ ওচৰলৈ গৈ যি ভয়ংকৰ যুদ্ধ কৰিলে, সেই ৰণ কেনেকুৱা হৈছিল?
Verse 4
पूर्व हि निर्जित: कर्णो भीमसेनेन संयुगे । कथं भूय: स राधेयो भीममागान्महारथ:,भीमसेनने युद्धमें जब राधानन्दन महारथी कर्णको पहले ही जीत लिया था, तब वह पुनः उनका सामना करनेके लिये कैसे आया?
সঞ্জয়ে ক’লে—কৰ্ণ আগতেই যুদ্ধত ভীমসেনৰ হাতত পৰাজিত হৈছিল; তেন্তে সেই ৰাধেয় মহাৰথী পুনৰ ভীমৰ সন্মুখলৈ কেনেকৈ আহিল?
Verse 5
भीमो वा सूततनयं प्रत्युद्यात: कथं रणे । महारथं समाख्यातं पृथिव्यां प्रवरं रथम्,अथवा भीमसेन भूमण्डलके श्रेष्ठ एवं विख्यात महारथी सूतपुत्र कर्णसे समरांगणमें युद्ध करनेके लिये कैसे आगे बढ़े?
সঞ্জয়ে ক’লে—ৰণমধ্যত ভীমসেনে সূতপুত্ৰ কৰ্ণক সন্মুখীন হ’বলৈ কেনেকৈ আগবাঢ়িল? কৰ্ণ পৃথিৱীত শ্ৰেষ্ঠ ৰথী আৰু প্ৰসিদ্ধ মহাৰথ বুলি খ্যাত।
Verse 6
भीष्मद्रोणावतिक्रम्य धर्मराजो युधिष्ठिर: । नान्यतो भयमादत्त विना कर्णान्महारथात्,भीष्म और द्रोणसे पार पाकर धर्मराज युधिष्ठिरको अब महारथी कर्णके सिवा दूसरे किसीसे भय नहीं रह गया है
সঞ্জয়ে ক’লে—ভীষ্ম আৰু দ্ৰোণক অতিক্ৰম কৰাৰ পাছত ধৰ্মৰাজ যুধিষ্ঠিৰে আন কোনো দিশৰ পৰা ভয় নল’লে; কেৱল মহাৰথ কৰ্ণক বাদ দি।
Verse 7
भयाद् यस्य महाबाहोरन शेते बहुला: समा: । चिन्तयन् नित्यशो वीर्य राधेयस्य महात्मन: । त॑ कथं सूतपुत्रं तु भीमोड्योधयताहवे
সঞ্জয়ে ক’লে—যাৰ ভয়ত মহাবাহু মহাত্মা ৰাধেয় কৰ্ণৰ বীৰ্য নিত্য চিন্তা কৰি ৰাজা যুধিষ্ঠিৰে বহু বছৰ নিদ্ৰা নাপাইছিল, সেই সূতপুত্ৰ কৰ্ণৰ সৈতে ভীমসেনে ৰণভূমিত কেনেকৈ যুদ্ধ কৰিলে?
Verse 8
ब्रद्माण्यं वीर्यसम्पन्नं समरेष्वनिवर्तिनम् । कथं कर्ण युधां श्रेष्ठ योधयामास पाण्डव:
সঞ্জয়ে ক’লে—ব্ৰাহ্মণভক্ত, বীৰ্যসম্পন্ন আৰু সমৰত কেতিয়াও নপিছুওৱা, যোদ্ধাসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ কৰ্ণৰ সৈতে পাণ্ডৱ ভীমসেনে কেনেকৈ যুদ্ধ কৰিলে?
Verse 9
यौ तौ समीयतुर्वीरी वैकर्तनवृकोदरौ । कथं तावत्र युध्येतां महाबलपराक्रमौ,जो वीर पहले आपसमें भिड़ चुके थे, वे ही महान् बल और पराक्रमसे सम्पन्न कर्ण और भीमसेन यहाँ पुन: कैसे युद्धमें प्रवृत्त हुए?
সঞ্জয়ে ক’লে—সেই দুজন বীৰ—বৈকর্তন কৰ্ণ আৰু বৃকোদৰ ভীম—যিসকলে আগতেও এবাৰ মুখামুখি হৈছিল, তেওঁলোকে ইয়াত পুনৰ মহাবল-পরাক্ৰমে কেনেকৈ যুদ্ধত প্ৰবৃত্ত হ’ল?
Verse 10
भ्रातृत्वं दर्शितं पूर्व घूणी चापि स सूतज: । कथं भीमेन युयुधे कुन्त्या वाक्यमनुस्मरन्
সঞ্জয়ে ক’লে—আগতে সূতপুত্ৰ কৰ্ণে অৰ্জুনক বাদ দি অন্য পাণ্ডৱসকলৰ প্ৰতি ভ্ৰাতৃত্ব দেখুৱাইছিল, আৰু সি দয়ালু বুলিও প্ৰসিদ্ধ। তথাপি কুন্তীৰ বাক্য বাৰে বাৰে স্মৰণ কৰি সি ভীমসেনৰ সৈতে সমৰত কেনেকৈ যুদ্ধ কৰিলে?
Verse 11
भीमो वा सूतपुत्रेण स्मरन् वैरं पुरा कृतम् अयुध्यत कथं शूर: कर्णेन सह संयुगे,अथवा शूरवीर भीमसेनने पहलेके किये हुए वैरका स्मरण करके सूतपुत्र कर्णके साथ उस रफणक्षेत्रमें किस प्रकार युद्ध किया?
সঞ্জয়ে ক’লে—শূৰ ভীমসেনে পূৰ্বতে গঢ়া বৈৰ স্মৰণ কৰি সেই ৰণভূমিত সূতপুত্ৰ কৰ্ণৰ সৈতে কেনেকৈ যুদ্ধ কৰিলে? সি কৰ্ণক কেনেকৈ সন্মুখীন হ’ল?
Verse 12
आशास्ते च सदा सूत पुत्रो दुर्योधनो मम । कर्णो जेष्यति संग्रामे समस्तान् पाण्डवानिति,संजय! मेरा बेटा दुर्योधन सदा यही आशा करता है कि कर्ण संग्राममें समस्त पाण्डवोंको जीत लेगा
সঞ্জয়ে ক’লে—মোৰ পুত্ৰ দুর্যোধনে সদায় এই আশা ধৰে—‘সূতপুত্ৰ কৰ্ণে সমৰত সমগ্ৰ পাণ্ডৱক জয় কৰিব।’
Verse 13
जयाशा यत्र पुत्रस्य मम मन्दस्य संयुगे | स कथं भीमकर्माणं भीमसेनमयोधयत्
সঞ্জয়ে ক’লে—যুদ্ধত যাৰ ওপৰত মোৰ মন্দবুদ্ধি পুত্ৰৰ জয়-আশা স্থাপিত, সেই কৰ্ণে ভয়ংকৰ কৰ্মকাৰী ভীমসেনৰ সৈতে কেনেকৈ যুদ্ধ কৰিলে?
Verse 14
यं समासाद्य पुत्रै्मे कृतं वैरं महारथै: । त॑ सूततनयं तात कथं भीमो हायोधयत्
সঞ্জয়ে ক’লে—তাত! যাৰ আশ্ৰয় লৈ মোৰ পুত্ৰসকলে মহাৰথী পাণ্ডৱসকলৰ সৈতে বৈৰ স্থিৰ কৰিছে, সেই সূতপুত্ৰ কৰ্ণৰ সৈতে ভীমসেনে কেনেকৈ যুদ্ধ কৰিলে?
Verse 15
अनेकान् विप्रकारांश्व सूतपुत्रसमुद्भवान् | स्मरमाण: कथं भीमो युयुथे सूतसूनुना,सूतपुत्रके द्वारा किये गये अनेक अपकारोंको स्मरण करके भीमसेनने उसके साथ किस तरह युद्ध किया?
সূতপুত্ৰৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা বহু অপকাৰ স্মৰণ কৰিও ভীমে সেই সূতসূনুৰ সৈতে কেনেকৈ যুদ্ধ কৰিলে?
Verse 16
योडजयत् पृथिवीं सर्वा रथेनैकेन वीर्यवान् । त॑ सूततनयं युद्धे कथं भीमो हायोधयत्
যি পৰাক্ৰমী বীৰে একমাত্ৰ ৰথৰ সহায়ত সমগ্ৰ পৃথিৱী জয় কৰিছিল, সেই সূততনয়ৰ সৈতে ৰণক্ষেত্ৰত ভীমসেনে কেনেকৈ যুদ্ধ কৰিলে?
Verse 17
यो जात: कुण्डलाभ्यां च कवचेन सहैव च । त॑ सूतपुत्रं समरे भीम: कथमयोधयत्,जो जन्मसे ही कवच और कुण्डलोंके साथ उत्पन्न हुआ था, उस सूतपुत्रके साथ समरांगणमें भीमसेनने किस प्रकार युद्ध किया?
যি জন্মৰে পৰাই কুণ্ডল আৰু কবচসহ উৎপন্ন হৈছিল, সেই সূতপুত্ৰৰ সৈতে সমৰাঙ্গণত ভীমে কেনেকৈ যুদ্ধ কৰিলে?
Verse 18
यथा तयोर्युद्धमभूद् यश्चासीद् विजयी तयो: । तन्ममाचक्ष्व तत्त्वेन कुशलो हासि संजय
সঞ্জয়! সেই দুজন বীৰৰ যুদ্ধ যেনেকৈ হৈছিল আৰু তেওঁলোকৰ মাজত কোনে বিজয় লাভ কৰিছিল—সেই সকলো কথা সত্যসহ মোক যথাযথভাৱে কোৱা; কিয়নো তুমি এই বিষয়ত কুশলী।
Verse 19
संजय उवाच भीमसेनस्तु राधेयमुस्तृज्य रथिनां वरम् | इयेष गन्तुं यत्रास्तां वीरी कृष्णधनंजयौ
সঞ্জয়ে ক’লে—ৰাজন! ৰথীসকলৰ শ্ৰেষ্ঠ ৰাধেয় কৰ্ণক এৰি ভীমসেনে সেই ঠাইলৈ যাবলৈ ইচ্ছা কৰিলে, য’ত বীৰ শ্ৰীকৃষ্ণ আৰু ধনঞ্জয় অৰ্জুন অৱস্থান কৰিছিল।
Verse 20
त॑ प्रयान्तमभिद्रुत्य राधेय: कड्कपत्रिभि: । अभ्यवर्षन्महाराज मेघो वृष्ट्येव पर्वतम्
সঞ্জয়ে ক’লে—মহাৰাজ! তাত পৰা আঁতৰি যোৱা ভীমসেনক দেখি ৰাধেয় কৰ্ণ দৌৰি আহি কঙ্ক-পাখিযুক্ত শৰবোৰে তেওঁৰ ওপৰত বৰষুণৰ দৰে বৰ্ষণ কৰিলে; যেন মেঘে পৰ্বতৰ ওপৰত বৃষ্টি ঢালে।
Verse 21
फुल्लता पड़कजेनेव वक्त्रेण विहसन् बली । आजुहाव रणे यान्तं भीममाधिरथिस्तदा,बलवान् अधिरथपुत्रने खिलते हुए कमलके समान मुखसे हँसकर जाते हुए भीमसेनको युद्धके लिये ललकारा
সঞ্জয়ে ক’লে—তাৰ পিছত বলবান অধিৰথপুত্ৰ কৰ্ণ, পূৰ্ণ বিকশিত পদ্মৰ দৰে মুখে হাঁহি লৈ, ৰণলৈ আগবাঢ়ি যোৱা ভীমক যুদ্ধৰ বাবে আহ্বান কৰিলে।
Verse 22
कर्ण उवाच भीमाहितैस्तव रणे स्वप्रेडपि न विभावितम् । तद् दर्शयसि कस्मान्मे पृष्ठं पार्थदिदृक्षया
কৰ্ণে ক’লে—ভীম! তোৰ শত্ৰুৱেও সপোনতো ভাবা নাছিল যে তই ৰণত পিঠ দেখাবি। তেন্তে পাৰ্থক চাবলৈ ইচ্ছা কৰি তই মোক পিঠ কিয় দেখুৱাইছ?
Verse 23
कुन्त्या: पुत्रस्य सदृशं नेदं पाण्डवनन्दन । तेन मामभित: स्थित्वा शरवर्षैरवाकिर,पाण्डवनन्दन! तुम्हारा यह कार्य कुन्तीके पुत्रके योग्य नहीं है। अतः मेरे सम्मुख रहकर मुझपर बाणोंकी वर्षा करो
কৰ্ণে ক’লে—পাণ্ডৱনন্দন! এই কাম কুন্তীপুত্ৰৰ যোগ্য নহয়। সেয়ে মোৰ সন্মুখত থিয় হৈ মোক শৰবৃষ্টিৰে আৱৰি দে।
Verse 24
भीमसेनस्तदाद्धानं कर्णन्नामर्षयद् युधि । अर्धमण्डलमावृत्य सूतपुत्रमयोधयत्,कर्णकी ओरसे रणक्षेत्रमें वह युद्धकी ललकार भीमसेन न सह सके। उन्होंने अर्धमण्डल गतिसे घूमकर सूतपुत्रके साथ युद्ध आरम्भ कर दिया
ৰণক্ষেত্ৰত কৰ্ণৰ সেই ললকাৰ ভীমসেনে সহিব নোৱাৰিলে। তেওঁ অর্ধমণ্ডল গতিৰে ঘূৰি সূতপুত্ৰ কৰ্ণৰ সন্মুখত আহি তেওঁৰ সৈতে যুদ্ধ আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 25
अवक्रगामिभिर्बाणैर भ्यवर्षन्महायशा: । दंशितं द्वैरथे यत्तं सर्वशस्त्रविशारदम्
মহাযশস্বী ভীমসেনে সোজাকৈ লক্ষ্যত গৈ বিঁধা বাণেৰে কৰ্ণৰ ওপৰত বাণবৃষ্টি কৰিলে। বর্মধাৰী, ৰথে-ৰথে যুঁজৰ বাবে সাজু আৰু সকলো অস্ত্ৰত নিপুণ কৰ্ণৰ ওপৰত তেওঁ অবিৰত শৰবৃষ্টি চলাই গ’ল।
Verse 26
विधित्सु: कलहस्यान्तं जिघांसु: कर्णमक्षिणोत् । हत्वा तस्यानुगांस्तं च हन्तुकामो महाबल:
কলহৰ অন্ত ঘটাবলৈ ইচ্ছুক মহাবলী ভীমসেনে কৰ্ণক বধ কৰিব বিচাৰিছিল; সেইবাবে বাণেৰে তেওঁক ক্ষত-বিক্ষত কৰি আছিল। কৰ্ণক মাৰি তেওঁৰ অনুগামী সেবকসকলকো নিধন কৰিব বিচাৰিছিল।
Verse 27
तस्मै व्यसृजदुग्राणि विविधानि परंतप: । अमर्षात् पाण्डव: क्रुद्ध: शरवर्षाणि मारिष
মাননীয় নৃপ! শত্রু-তাপকাৰী পাণ্ডৱ ভীমসেন অমৰ্ষত ক্ৰুদ্ধ হৈ কৰ্ণৰ ওপৰত নানাবিধ ভয়ংকৰ বাণবৃষ্টি চলালে।
Verse 28
तस्य तानीषुवर्षाणि मत्तद्विरदगामिन: । सूतपुत्रो5स्त्रमायाभिर ग्रसत् परमास्त्रवित्
পৰমাস্ত্ৰবিদ সূতপুত্ৰ কৰ্ণে নিজৰ অস্ত্ৰ-মায়াৰে, মত্ত হাতীৰ দৰে উন্মত্ত বেগে আগবঢ়া ভীমসেনৰ সেই শৰবৃষ্টিক যেন গিলি পেলালে—অৰ্থাৎ সম্পূৰ্ণ নিষ্ফল কৰি দিলে।
Verse 29
स यथावन्महाबाहुर्विद्यया वै सुपूजित: । आचार्यवन्महेष्वास: कर्ण: पर्यचरद् बली,महाबाहु महाधनुर्धर बलवान् कर्ण अपनी विद्याद्वारा आचार्य द्रोणके समान यथावत् पूजित हो रणक्षेत्रमें विचरने लगा
এইদৰে মহাবাহু, মহাধনুৰ্ধৰ, বলৱান কৰ্ণ নিজৰ বিদ্যাৰ গুণে যথাযথভাবে পূজিত হৈ, আচার্যৰ দৰে সন্মান পাই ৰণক্ষেত্ৰত বিচৰণ কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 30
युध्यमानं तु संरम्भाद् भीमसेनं हसन्निव । अभ्यपद्यत कौन्तेयं कर्णो राजन् वृकोदरम्,राजन! क्रोधपूर्वक युद्ध करनेवाले कुन्तीपुत्र भीमसेनकी हँसी उड़ाता हुआ-सा कर्ण उनके सामने जा पहुँचा
ক্ৰোধোন্মত্ত উদ্যমে যুদ্ধ কৰা কুন্তীপুত্ৰ ভীমসেনক যেন উপহাসে হাঁহি মাৰি, কৰ্ণ, হে ৰাজন, সেই বৃকোদৰ কৌন্তেয়ৰ সন্মুখলৈ সোজাকৈ আগবাঢ়িল।
Verse 31
तन्नामृष्यत कौन्तेय: कर्णस्य स्मितमाहवे । युध्यमानेषु वीरेषु पश्यत्सु च समन््ततः
ৰণক্ষেত্ৰত কৰ্ণৰ সেই পুঞ্চিৰি কৌন্তেয় ভীমে সহ্য কৰিব নোৱাৰিলে। চাৰিওফালে যুদ্ধ কৰা বীৰসকল চাই থাকোঁতেই সি ক্ৰোধে জ্বলি উঠিল।
Verse 32
त॑ं भीमसेन: सम्प्राप्तं वत्सदन्तै: स्तनान्तरे । विव्याध बलवान क्रुद्धस्तोत्रैरिव महाद्विपम्
তেতিয়া বলৱান ভীমসেনে ক্ৰোধেৰে ওচৰলৈ অহা কৰ্ণৰ বক্ষস্থলত ‘বৎসদন্ত’ নামৰ শৰবোৰে তেনেদৰে বিদ্ধ কৰিলে, যেন মাহুত অঙ্কুশে মহাগজক চুবাই উচটাই।
Verse 33
पुनश्न सूतपुत्र॑ तु स्वर्णपुडुखै: शिलाशितै: । सुमुक्तैश्नित्रवर्माणं निर्बिभेद त्रिसप्तभि:
তাৰ পিছত সূতপুত্ৰ কৰ্ণে সোনালী পাখিযুক্ত, শিলাত শান দিয়া আৰু নিপুণভাৱে নিক্ষিপ্ত একুশটা শৰৰে বিচিত্ৰ বর্মধাৰী যোদ্ধাক পুনৰ বিদ্ধ কৰি ক্ষত-বিক্ষত কৰিলে।
Verse 34
कर्णो जाम्बूनदैर्जालै: संछन्नान् वातरंहस: । हयान् विव्याध भीमस्य पञ्चभि: पठ्चभि: शरै:,उधर कर्णने भीमसेनके सोनेकी जालियोंसे आच्छादित हुए वायुके समान वेगशाली घोड़ोंको पाँच-पाँच बाणोंसे वेध दिया
ইফালে কৰ্ণে জাঁবূনদ সোনাৰ জালিৰে আচ্ছাদিত, বায়ুৰ দৰে বেগৱান ভীমৰ ঘোঁৰাবোৰক প্ৰতিটোক পাঁচটা কৰি শৰৰে বিদ্ধ কৰিলে।
Verse 35
ततो बाणमयं जालं भीमसेनरयथं प्रति । कर्णेन विहितं राजन् निमेषार्धाददृश्यत,राजन! तदनन्तर आधे निमेषमें ही भीमसेनके रथपर कर्णद्वारा बाणोंका जाल-सा बिछाया जाता दिखायी दिया
তাৰ পিছত, হে ৰাজন, কৰ্ণে ৰচনা কৰা বাণময় জাল যেন ভীমসেনৰ ৰথৰ প্ৰতি অর্ধ নিমেষৰো কম সময়তে নিক্ষিপ্ত হোৱা দেখা গ’ল।
Verse 36
सरथ: सध्वजस्तत्र समूत: पाण्डवस्तदा । प्राच्छाद्यत महाराज कर्णचापच्युतै: शरै:,महाराज! वहाँ कर्णके धनुषसे छूटे हुए बाणोंद्वारा उस समय रथ, ध्वज और सारथिसहित पाण्डुनन्दन भीमसेन आच्छादित हो गये
মহাৰাজ, সেই সময় পাণ্ডৱ ভীমসেন সাৰথি আৰু ধ্বজসহ কৰ্ণৰ ধনুৰ পৰা ছুটিয়া অহা বাণে সম্পূৰ্ণ আচ্ছন্ন হৈ পৰিল।
Verse 37
तस्य कर्णश्नतु:षष्ट्या व्यधमत् कवचं दृढम् । क्रुद्धक्षाप्पहनत् पार्थ नाराचैर्मर्म भेदिभि:
কৰ্ণে চৌষট্টি বাণে তাৰ দৃঢ় কবচ বিদীৰ্ণ কৰিলে; তাৰ পিছত ক্ৰুদ্ধ হৈ মর্মভেদী নাৰাচে পাৰ্থক (অর্জুনক) ভীষণভাবে আঘাত কৰিলে।
Verse 38
ततो<चिन्त्य महाबाहु: कर्णकार्मुकनि:सृतान् । समाश्लिष्यदसम्शभ्रान्त: सूतपुत्रं वृकोदर:
তেতিয়া মহাবাহু বৃকোদৰে কৰ্ণৰ ধনুৰ পৰা ছুটিয়া অহা বাণৰ কথা নাভাবি, একেবাৰে অচঞ্চল হৈ, সূতপুত্ৰৰ অতি সমীপলৈ আগবাঢ়িল—যেন তাক আলিঙ্গন কৰিব।
Verse 39
स कर्णचापप्रभवानिषूनाशीविषोपमान् । बिभ्रद् भीमो महाराज न जगाम व्यथां रणे,महाराज! कर्णके धनुषसे छूटे हुए विषधर सर्पके समान भयंकर बाणोंको अपने शरीरपर धारण करते हुए भीमसेन रणक्षेत्रमें व्यथित नहीं हुए
মহাৰাজ, কৰ্ণৰ ধনুৰ পৰা উৎপন্ন বিষধৰ সাপৰ দৰে ভয়ংকৰ বাণ শৰীৰত বহন কৰিও ভীম ৰণত ব্যথাত কাতৰ নহ’ল।
Verse 40
ततो द्वात्रिंशता भल्लैरनिशितैस्तिग्मतेजनै: । विव्याध समरे कर्ण भीमसेन: प्रतापवान्,तत्पश्चात् अच्छी तरह तेज किये हुए बत्तीस तीखे भल्लोंसे प्रतापी भीमसेनने समरांगणमें कर्णको भारी चोट पहुँचायी
তাৰ পিছত যুদ্ধৰ ঘোৰ সংঘাতত প্ৰতাপৱান ভীমসেনে ভালদৰে শাণিত, তীক্ষ্ণ আৰু প্ৰখৰ তেজস্বী বত্রিশটা ভল্লশৰে কৰ্ণক বিদ্ধ কৰিলে।
Verse 41
अयल्नेनैव तं॑ कर्ण: शरैर्भूशमवाकिरत् । भीमसेनं महाबाहुं सैन्धवस्य वधैषिणम्,उधर कर्ण जयद्रथके वधकी इच्छावाले महाबाहु भीमसेनपर अनायास ही बाणोंकी बड़ी भारी वर्षा करने लगा
ইফালে কৰ্ণে অনায়াসে সাইন্ধৱ (জয়দ্ৰথ) বধৰ ইচ্ছাৰে উদ্গ্ৰীৱ মহাবাহু ভীমসেনৰ ওপৰত তীৰৰ ঘন বৰষুণ ঢালিলে।
Verse 42
मृदुपूर्व तु राथेयो भीममाजावयोधयत् । क्रोधपूर्व तथा भीम: पूर्व वैरमनुस्मरन्
ৰাধানন্দন ৰাথেয় কৰ্ণে ৰণভূমিত ভীমৰ সৈতে যেন তুলনামূলক মৃদু আঘাতে যুদ্ধ কৰিছিল; কিন্তু ভীমে পূৰ্ববৈৰ বাৰে বাৰে স্মৰণ কৰি ক্ৰোধেৰে তেওঁৰ সৈতে যুঁজিছিল।
Verse 43
त॑ भीमसेनो नामृष्यदवमानममर्षण: । स तस्मै व्यसृजत् तूर्ण शरवर्षममित्रहा
অমৰ্ষশীল শত্রুনাশক ভীমসেনে কৰ্ণে দেখুওৱা মৃদুতাক নিজৰ প্ৰতি অপমান বুলি ভাবি সহ্য কৰিব নোৱাৰিলে; সেয়ে তেওঁ তৎক্ষণাৎ কৰ্ণৰ ওপৰত তীৰৰ বৰষুণ নিক্ষেপ কৰিলে।
Verse 44
ते शरा: प्रेषितास्तेन भीमसेनेन संयुगे । निपेतु: सर्वतो वीरे कूजन्त इव पक्षिण:,युद्धस्थलमें भीमसेनके द्वारा चलाये हुए वे बाण कूजते हुए पक्षियोंके समान वीर कर्णपर सब ओरसे पड़ने लगे
যুদ্ধত ভীমসেনে নিক্ষেপ কৰা সেই শৰবোৰ কূজন কৰা পক্ষীৰ দৰে শব্দ কৰি, সকলো দিশৰ পৰা বীৰ কৰ্ণৰ ওপৰত পৰি আহিবলৈ ধৰিলে।
Verse 45
हेमपुड्खा: प्रसन्नाग्रा भीमसेनथधनुश्चयुता: । प्राच्छादयंस्ते राधेयं शलभा इव पावकम्
ভীমসেনৰ ধনুৰ পৰা নিক্ষিপ্ত সোণালী-পাখিযুক্ত, দীপ্ত অগ্ৰভাগৰ শৰসমূহে ৰাধেয় কৰ্ণক চাৰিওফালে এনেদৰে আচ্ছাদিত কৰিলে—যেনেকৈ পতংগে জ্বলন্ত অগ্নিক ঢাকি পেলায়।
Verse 46
कर्णस्तु रथिनां श्रेष्ठश्छाद्यमान: समन्तत: । राजन् व्यसृजदुग्राणि शरवर्षाणि भारत
হে ভৰতবংশীয় ৰাজন! চাৰিওফালে বাণবৃষ্টিয়ে আচ্ছাদিত হৈ থাকিলেও ৰথীসকলৰ শ্ৰেষ্ঠ কৰ্ণে পাল্টা উগ্ৰ শৰবৃষ্টি নিক্ষেপ কৰিলে।
Verse 47
तस्य तानशनिप्रख्यानिषून् समरशोभिन: । चिच्छेद बहुभिर्भल्लैरसम्प्राप्तान् वकोदर:
ৰণভূমিত শোভা পোৱা কৰ্ণৰ সেই বজ্ৰসম শৰসমূহক ভোকোদৰ ভীমসেনে নিজৰ ওচৰ পোৱাৰ আগতেই বহু ভল্লেৰে কাটি পেলালে।
Verse 48
पुनश्च शरवर्षेण च्छादयामास भारत । कर्णो वैकर्तनो युद्धे भीमसेनमरिंदम:,भरतनन्दन! शत्रुओंका दमन करनेवाले सूर्यपुत्र कर्णने युद्धमें पुन: बाण-वर्षा करके भीमसेनको ढक दिया
হে ভৰতনন্দন! শত্রুদমনকাৰী বৈকর্তন কৰ্ণে যুঁজত পুনৰ শৰবৃষ্টি বৰষাই ভীমসেনক আচ্ছাদিত কৰিলে।
Verse 49
तत्र भारत भीमं तु दृष्टवन्त: सम सायकै: । समाचिततनु संख्ये श्वाविधं शललैरिव,भारत! उस समय युद्धस्थलमें बाणोंसे चिने हुए शरीरवाले भीमसेनको सब लोगोंने कंटकोंसे युक्त साहीके समान देखा
হে ভাৰত! তেতিয়া ৰণক্ষেত্ৰত সমানভাৱে শৰবিদ্ধ দেহ লৈ ভীমক সকলোৱে দেখিলে—যেন কাঁটাৰে ভৰা শজাৰু।
Verse 50
हेमपुड्खान् शिलाधौतान् कर्णचापच्युतान् शरान् । दधार समरे वीर: स्वरश्मीनिव रश्मिवान्
কৰ্ণৰ ধনুৰ পৰা ছুটী অহা, শিলাত ঘঁহি তীক্ষ্ণ কৰা সোণালী পাখিযুক্ত শৰবোৰ বীৰ ভীমসেনক বিদ্ধ কৰিলে। ৰণমধ্যত ভীমে সিহঁতক নিজৰ দেহত তেনেদৰেই ধাৰণ কৰিলে—যেনেকৈ দীপ্তিমান সূৰ্যই নিজৰ কিৰণ ধাৰণ কৰে।
Verse 51
रुधिरोक्षितसर्वाड्रो भीमसेनो व्यराजत । समृद्धकुसुमापीडो वसन्ते5शोकवृक्षवत्
ৰক্তে সিক্ত সৰ্বাঙ্গ ভীমসেন উজ্জ্বল হৈ উঠিল। বসন্তত প্ৰচুৰ ফুলেৰে ভৰা অশোক গছৰ দৰে সি শোভা পাইছিল।
Verse 52
तत्तु भीमो महाबाहो: कर्णस्य चरितं रणे | नामृष्यत महाबाहु: क्रोधादुद्वृत्तलोचन:,महाबाहु भीमसेन रणभूमिमें विशालबाहु कर्णके उस चरित्रको न सह सके। उस समय क्रोधसे उनके नेत्र घूमने लगे
কিন্তু মহাবাহু ভীমে ৰণক্ষেত্ৰত মহাবাহু কৰ্ণৰ সেই আচৰণ সহ্য কৰিব নোৱাৰিলে। ক্ৰোধত তেওঁৰ চকু ঘূৰি উঠিল।
Verse 53
स कर्ण पज्चविंशत्या नाराचानां समार्पयत् | महीधरमिव श्वैतं गूढपादैर्विषोल्बणै:
তেতিয়া তেওঁ কৰ্ণৰ ওপৰত পঁচিশটা নাৰাচ শৰ নিক্ষেপ কৰিলে। সিহঁত গাঁথি যোৱাৰ পিছত কৰ্ণক যেন লুকাই থকা পা-যুক্ত বিষধৰ সাপেৰে ভৰা শুভ্ৰ পৰ্বতৰ দৰে দেখা গ’ল।
Verse 54
पुनरेव च विव्याध षड्भिरष्टाभिरेव च । मर्मस्वमरविक्रान्त: सूतपुत्र॑ं तनुत्यजम्,फिर देवोपम पराक्रमी भीमने अपने शरीरकी परवा न करनेवाले सूतपुत्रको उसके मर्मस्थानोंमें छः और आठ बाण मारकर घायल कर दिया
পুনৰায় দেৱতুল্য পৰাক্ৰমী ভীমে, নিজৰ দেহৰ পৰোয়া নকৰা সূতপুত্ৰ কৰ্ণক, তাৰ মর্মস্থানত প্ৰথমে ছয়টা আৰু তাৰ পিছত আৰু আঠটা শৰৰে বিদ্ধ কৰিলে।
Verse 55
पुनरन्येन बाणेन भीमसेन: प्रतापवान् । चिच्छेद कार्मुकं तूर्ण कर्णस्य प्रहसन्निव,इसके बाद हँसते हुए-से प्रतापी भीमसेनने दूसरा बाण मारकर तुरंत ही कर्णके धनुषको काट दिया
তাৰ পিছত প্ৰতাপৱান ভীমসেনে যেন হাঁহি মাৰি আন এটা বাণেৰে তৎক্ষণাৎ কৰ্ণৰ ধনু কাটি পেলালে।
Verse 56
जघान चतुरश्नाश्वान् सूतं च त्वरित: शरै: । नाराचैरर्करश्म्याभै: कर्ण विव्याध चोरसि
তাৰ পিছত সি ত্বৰিতভাৱে শৰবৃষ্টি কৰি ৰথৰ চাৰিওটা ঘোঁৰা আৰু সাৰথিকো বধ কৰিলে; আৰু সূৰ্যৰশ্মিৰ দৰে দীপ্ত নাৰাচেৰে কৰ্ণৰ বক্ষস্থলত গম্ভীৰ আঘাত হানিলে।
Verse 57
ते जम्मुर्धरणीमाशु कर्ण निर्भिद्य पत्रिण: । यथा जलधरं भित्त्वा दिवाकरमरीचय:,जैसे सूर्यकी किरणें बादलोंको भेदकर सब ओर फैल जाती हैं, उसी प्रकार भीमसेनके बाण कर्णके शरीरको छेदकर शीघ्र ही धरतीमें समा गये
যেন সূৰ্যৰশ্মি মেঘভেদ কৰি চৌদিশে বিস্তাৰিত হয়, তেনেকৈ ভীমসেনৰ পাখিযুক্ত শৰ কৰ্ণক ভেদ কৰি তৎক্ষণাৎ ধৰণীত সোমাই গ’ল।
Verse 58
स वैक्लव्यं महत् प्राप्प छिन्नधन्वा शराहतः । तथा पुरुषमानी स प्रत्यपायाद् रथान्तरम्
শৰে আঘাতপ্ৰাপ্ত আৰু ধনু ছিন্ন হোৱাত সি মহা বিহ্বলতাত পৰিল; পুৰুষত্বৰ গৰ্ব থাকিলেও ৰথহীন হৈ পিছু হটি আন এটা ৰথৰ ফালে পলাই গ’ল।
Verse 130
इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें दुर्योधनका युद्धविषयक एक सौ तीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
এইদৰে শ্ৰীমহাভাৰতৰ দ্ৰোণপৰ্বৰ অন্তৰ্গত জয়দ্ৰথবধপৰ্বত দুর্যোধনৰ যুদ্ধবিষয়ক একশ ত্ৰিশতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Verse 13131
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि कर्णपराजये एकत्रिंशदधिकशततमो< ध्याय:
এইদৰে শ্ৰীমহাভাৰতৰ দ্ৰোণপৰ্বত, জয়দ্ৰথবধপৰ্বৰ অন্তৰ্গত, কৰ্ণপৰাজয়-বিষয়ক একশ একত্ৰিশতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Frequently Asked Questions
The tension is between loyalty-driven assurances and truthful strategic counsel: whether a warrior’s speech should amplify morale through vows and confidence, or remain constrained by prior evidence and realistic appraisal of risk.
Resolve (vyavasāya) matters, but it is ethically and strategically incomplete without discernment (viveka): effective action integrates determination, honest counsel, and recognition of contingency (daiva) rather than substituting rhetoric for capability.
No formal phalaśruti appears in this passage; its meta-level function is character-analytic, positioning later outcomes against prior claims, and framing war decisions within the broader epic debate on fate, effort, and responsibility.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.