Adhyaya 107
Droṇa-parva Adhyāya 107: Karṇa–Bhīma Saṃmarda (Arrow-storm Engagement)
Upa-parva: Karna–Bhīma Saṃmarda (Duel Episode within Droṇa-parva)
Dhṛtarāṣṭra questions Saṃjaya about the reactions of Duryodhana and Karṇa upon seeing a key figure appear turned away in battle. Saṃjaya reports that Karṇa, after taking up another properly prepared chariot, advances toward Bhīma, whose presence is likened to a blazing fire. The Kauravas perceive Bhīma as if offered to Yama’s mouth, indicating the dread his momentum inspires. Karṇa closes with loud bow and chariot-signal sounds; a renewed, severe clash begins between the two. Both warriors are described as mutually intent on each other’s defeat, glaring as if burning with their eyes, then colliding and striking in close contest. Bhīma’s internal motivation is explicitly tied to remembered hardships and humiliations: the dice-game, forest exile, Virāṭa residence, the seizure of wealth, and the attempted harm and public insult directed at Kuntī and Draupadī, including harsh speech attributed to Karṇa in the assembly. The duel becomes a dense missile exchange: Bhīma covers Karṇa with arrow-nets; Karṇa counters and pierces Bhīma with multiple sharp arrows. Their movements are compared to maddened elephants; conches and drums stir the host; mixed-colored horses and the spectacle of the combat draw the gaze of surrounding mahārathas. The narrative stresses the difficulty of discerning advantage, the creation of a sky-veiling arrow-rain, and the collateral collapse of men, horses, and elephants, producing rapid local devastation among Dhṛtarāṣṭra’s forces.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र से कहते हैं—राजन्, उन महात्मा महारथियों के रथों पर फहराते नाना-रूप ध्वजों को सुनो; युद्धभूमि में वे अग्नि-शिखाओं की तरह चमक रहे हैं। → ध्वजों के रूप, वर्ण, नाम और अलंकरण का क्रमशः वर्णन युद्ध की तैयारी को दृश्य-रूप देता है—स्वर्णमय दंड, काञ्चन-पीठ, घंटिकाओं की झंकार; हर ध्वज अपने स्वामी के स्वभाव, कुल-कीर्ति और प्रतिज्ञा का उद्घोष बन जाता है। → अर्जुन का विशाल वानर-चिह्न ध्वज (हनुमान-केतु) हिमालय पर दहकती अग्नि-सा देदीप्यमान बताया जाता है; उसी के साथ ‘जयद्रथ-वध’ की अभिलाषा लिए गाण्डीव का खिंचना—ध्वज-वैभव से प्रतिज्ञा-वैभव तक कथा का शिखर बनता है। → ध्वज-परिचय के माध्यम से दोनों पक्षों की शक्ति, गर्जना और मनोबल का तुल्य-प्रदर्शन होता है; रथों का ‘व्यतिक्षेप’ और परस्पर गर्जना युद्ध के अगले प्रहारों का संकेत देकर अध्याय को समेटती है। → अर्जुन की प्रतिज्ञा (जयद्रथ-वध) अब कर्म-रूप लेने को है—अगला क्षण किसके ध्वज को धूल में झुकाएगा?
Shlokas
Verse 1
#-+>.ी >> हु हि की ३. आजानेयका लक्षण इस प्रकार है-गुडगन्धा: काये ये सुश्लक्ष्णा: कान्तितो जितक्रोधा: । सारयुता जितेन्द्रिया: क्षुत्त॒डाहितं चापि नो दुःखम् ।॥। जानन्त्याजानेया निर्दिष्टा वाजिनो धीरै: । अर्थात् जिनके शरीरसे गुड़की-सी गन्ध आती हो
ধৃতৰাষ্ট্ৰ ক’লে—সঞ্জয়! পৃথাৰ পুত্ৰসকলৰ আৰু মোৰ পক্ষৰ যি নানাৰূপ ধ্বজ অতি অপূৰ্ব শোভাৰে দীপ্ত হৈ উঠিছিল, সেয়া মোক বৰ্ণনা কৰি কোৱা।
Verse 2
संजय उवाच ध्वजान् बहुविधाकारान् शृणु तेषां महात्मनाम् | रूपतो वर्णतश्चैव नामतश्ष निबोध मे
সঞ্জয়ে ক’লে—হে ৰাজন! সেই মহাত্মা বীৰসকলৰ নানাৰূপ ধ্বজসমূহ শুনা। সিহঁতৰ ৰূপ, বৰ্ণ আৰু নাম—সকলো মোৰ পৰা জানিবা।
Verse 3
तेषां तु रथमुख्यानां रथेषु विविधा ध्वजा: । प्रत्यदृश्यन्त राजेन्द्र ज्वलिता इव पावका:,राजेन्द्र! उन श्रेष्ठ महारथियोंके रथोंपर भाँति-भाँतिके ध्वज प्रज्वलित अग्निके समान तेजस्वी दिखायी देते थे
হে ৰাজেন্দ্ৰ! সেই শ্ৰেষ্ঠ মহাৰথীসকলৰ ৰথত নানাবিধ ধ্বজ দেখা গৈছিল—জ্বলি উঠা অগ্নিৰ দৰে দীপ্ত।
Verse 4
काज्चना: काञज्चनापीडा: काञ्चनस्रगलंकृता: । काज्चनानीव शुड्राणि काञ्चनस्य महागिरे:
সেই ধ্বজসমূহ সোণৰ আছিল; সোণৰ শিৰোভূষণে মুকুটিত আৰু সোণৰ মালাৰে অলংকৃত। সিহঁত যেন সোণময় মহাপৰ্বত সুমেৰুৰ সোণৰ শিখৰৰ দৰে দীপ্তিমান আছিল।
Verse 5
अनेकवर्णा विविधा ध्वजा: परमशोभना: । ते ध्वजा: संवृतास्तेषां पताकाभि: समन्ततः
সঞ্জয়ে ক’লে—তেওঁলোকৰ ধ্বজসমূহ বহু বৰ্ণৰ, বহু প্ৰকাৰৰ, অতি শোভন আছিল। কিন্তু সেই ধ্বজসমূহেই চাৰিওফালে পতাকাৰে আৱৃত হৈ আড়াল হৈ পৰিছিল।
Verse 6
पताकाश्व ततस्तास्तु श्वसनेन समीरिता:
সঞ্জয়ে ক’লে—তাৰ পাছত সেই পতাকাসমূহ (আৰু অশ্বসমূহ) তেওঁলোকৰ শ্বাসৰ বেগেৰে প্ৰেৰিত হৈ দুলিবলৈ ধৰিলে।
Verse 7
नृत्यमाना व्यदृश्यन्त रज़्मध्ये विलासिका: । उनकी वे पताकाएँ वायुसे संचालित हो रंगमंचपर नृत्य करनेवाली विलासिनियोंके समान दिखायी देती थीं ।। इन्द्रायुधसवर्णाभा: पताका भरतर्षभ
সঞ্জয়ে ক’লে—ধূলিৰ মাজত সেই পতাকাসমূহ নৃত্যৰত ৰঙ্গমঞ্চৰ নর্তকীৰ দৰে দেখা দিছিল। হে ভরতশ্ৰেষ্ঠ! ইন্দ্ৰধনুৰ সদৃশ বৰ্ণপ্ৰভাৰে দীপ্ত সেই পতাকাসমূহ যেন যুদ্ধভূমিৰ ওপৰে নাচি উঠিছিল।
Verse 8
दोधूयमाना रथिनां शोभयन्ति महारथान् | भरतश्रेष्ठ! इन्द्रधनुषके समान प्रभावाली फहराती हुई पताकाएँ रथियोंके विशाल रथोंकी शोभा बढ़ाती थीं ।। सिंहलाड्गूलमुग्रास्यं ध्वजं वानरलक्षणम्
সঞ্জয়ে ক’লে—হে ভরতশ্ৰেষ্ঠ! দুলে দুলে, ইন্দ্ৰধনুৰ দৰে দীপ্ত সেই পতাকাসমূহে মহাৰথীসকলৰ বৃহৎ ৰথসমূহৰ শোভা বৃদ্ধি কৰিছিল। তাত বানৰ-লক্ষণযুক্ত এটা ধ্বজো আছিল—উগ্ৰমুখ, সিংহলাংগূলযুক্ত।
Verse 9
स वानरवरो राजन् पताकाभिरलंकृत:
সঞ্জয়ে ক’লে—হে ৰাজন! সেই শ্ৰেষ্ঠ বানৰ-চিহ্নযুক্ত ধ্বজ পতাকাৰে অলংকৃত হৈ দূৰৰ পৰােই বিশেষভাৱে চকুত পৰিছিল।
Verse 10
तथैव सिंहलाडूगूलं द्रोणपुत्रस्य भारत
সঞ্জয়ে ক’লে—হে ভাৰত! তদ্ৰূপ দ্ৰোণপুত্ৰৰ সিংহসম পৰাক্ৰম আৰু ভয়ংকৰ বলো (প্ৰকাশ পালে)।
Verse 11
ध्वजाग्रं समपश्याम बालसूर्यसमप्रभम् | भारत! इसी प्रकार हमलोगोंने द्रोणपुत्र अश्वत्थामा-के श्रेष्ठ ध्वजको प्रातः:कालीन सूर्यके समान अरुण कान्तिसे प्रकाशित देखा था। उसमें सिंहकी पूँछका चिह्न था || १०३ || काज्चनं पवनोदधूतं शक्रध्वजसमप्रभम्
সঞ্জয়ে ক’লে—হে ভাৰত! আমি ধ্বজাগ্ৰ দেখিলোঁ—প্ৰভাতৰ বালসূৰ্যৰ ন্যায় দীপ্ত; স্বৰ্ণময়, বতাহত দুলমান, আৰু ইন্দ্ৰধ্বজসম প্ৰভাময়।
Verse 12
हस्तिकक्ष्या पुनर्हमी बभूवाधिरथेर्ध्वज:
সঞ্জয়ে ক’লে—পুনৰায় অধিৰথপুত্ৰৰ হাতী-চিহ্নযুক্ত ধ্বজ দৃষ্টিগোচৰ হ’ল।
Verse 13
पताका काज्चनी स्रग्वी ध्वजे कर्णस्य संयुगे
সঞ্জয়ে ক’লে—সমৰত কৰ্ণৰ ধ্বজত স্বৰ্ণময় পতাকা আছিল, যি মালাৰে সুশোভিত।
Verse 14
आचार्यस्य तु पाण्डूनां ब्राह्मणस्य तपस्विन:
সঞ্জয়ে ক’লে—পাণ্ডৱসকলৰ আচার্য, তপস্বী ব্ৰাহ্মণ (কৃপাচাৰ্য)ৰ ধ্বজত সুন্দৰ বৃষভ-চিহ্ন অঙ্কিত আছিল। হে ৰাজন! সেই বিশাল ৰথ বৃষভচিহ্নে তেনেকৈ শোভিত হৈছিল, যেন ত্ৰিপুৰঘ্ন মহাদেৱৰ ৰথ বৃষভচিহ্নে বিরাজ কৰে।
Verse 15
गोवृषो गौतमस्यासीत् कृपस्य सुपरिष्कृत: । स तेन भ्राजते राजन् गोवृषेण महारथ:
সঞ্জয়ে ক’লে—হে ৰাজন! গৌতমৰ সেই সুসজ্জিত গোবৃষ-ধ্বজ এতিয়া কৃপৰ অধিকাৰত আছে। সেই গোবৃষ-চিহ্নে মহাৰথী কৃপ ৰণক্ষেত্ৰত দীপ্তিমান হৈ উঠে।
Verse 16
मयूरो वृषसेनस्य काउ्चनो मणिरत्नवान्
সঞ্জয়ে ক’লে—বৃষসেনৰ (ধ্বজ-চিহ্ন) আছিল ময়ূৰ—সোণালী বৰ্ণৰ, মণি-ৰত্নে বিভূষিত।
Verse 17
तेन तस्य रथो भाति मयूरेण महात्मन:
সঞ্জয়ে ক’লে—সেই ময়ূৰ-চিহ্নে মহাত্মাৰ ৰথ দীপ্তিমান হয়।
Verse 18
मद्रराजस्य शल्यस्य ध्वजाग्रेडग्नेशिखामिव
সঞ্জয়ে ক’লে—মদ্ৰৰাজ শল্যৰ ধ্বজাগ্ৰত জ্বলি উঠা অগ্নিশিখাৰ দৰে (সেই) প্ৰতীয়মান হ’ল।
Verse 19
सा सीता भ्राजते तस्य रथमास्थाय मारिष
সঞ্জয়ে ক’লে—হে মাৰিষ! সেই সীতা তেওঁৰ ৰথত আৰূঢ় হৈ দীপ্তিমান হয়।
Verse 20
वराह: सिन्धुराजस्य राजतो5भिविराजते
সঞ্জয়ে ক’লে—সিন্ধুৰাজৰ বৰাহ-চিহ্ন যুদ্ধৰ কোলাহলৰ মাজতো ৰাজস দীপ্তিৰে স্পষ্টভাৱে উজ্জ্বল হৈ উঠিছিল।
Verse 21
शुशुभे केतुना तेन राजतेन जयद्रथ:
সঞ্জয়ে ক’লে—সেই দীপ্তিমান কেতুৰে অলংকৃত জয়দ্ৰথ যুদ্ধৰ কোলাহলৰ মাজতো অতিশয় উজ্জ্বল হৈ পৃথককৈ দৃষ্টিগোচৰ হৈছিল।
Verse 22
सौमदत्ते: पुनर्यूपो यज्ञशीलस्थ धीमतः
সঞ্জয়ে ক’লে—পুনৰায় যজ্ঞশীল, ধীমান সৌমদত্তৰ যূপ-চিহ্নো দৃষ্টিগোচৰ হ’ল।
Verse 23
ध्वज: सूर्य इवाभाति सोमश्नात्र प्रदृश्यते । सदा यज्ञमें लगे रहनेवाले बुद्धिमान् भूरिश्रवाके रथमें यूपका चिह्न बना था। वह ध्वज सूर्यके समान प्रकाशित होता था और उसमें चन्द्रमाका चिह्न भी दृष्टिगोचर होता था ।।
সঞ্জয়ে ক’লে—ধ্বজখন সূৰ্যৰ দৰে দীপ্ত আছিল, তাত চন্দ্ৰচিহ্নো দেখা গৈছিল। সদায় যজ্ঞকর্মত নিয়োজিত ধীমান ভূৰিশ্ৰৱাৰ ৰথত যূপ-চিহ্ন আছিল। হে ৰাজন, সেই স্বৰ্ণময় যূপ সৌমদত্তৰ ৰথত অতিশয় শোভা পাই উজ্জ্বল হৈ আছিল।
Verse 24
शलस्य तु महाराज राजतो द्विरदो महान्,महाराज! शलके ध्वजमें चाँदीका महान् गजराज बना हुआ था। भरतश्रेष्ठ! वह ध्वज सुवर्णनिर्मित विचित्र अंगोंवाले मयूरोंसे सुशोभित था और आपकी सेनाकी शोभा बढ़ा रहा था
সঞ্জয়ে ক’লে—হে মহাৰাজ, শলৰ ধ্বজ অতিশয় দীপ্তিমান আছিল। সেই পতাকাত ৰূপাৰে গঢ়া এক মহান গজৰাজৰ মূৰ্তি আছিল। হে ভৰতশ্ৰেষ্ঠ, ধ্বজখন স্বৰ্ণনির্মিত, বিচিত্ৰ অঙ্গবিশিষ্ট ময়ূৰেৰে অলংকৃত হৈ আপোনাৰ সেনাৰ শোভা বৃদ্ধি কৰিছিল।
Verse 25
केतु: काञ्चनचित्रा ड्रैर्मयूरिरुपशोभित: । स केतु: शो भयामास सैन्यं ते भरतर्षभ
মহাৰাজ, ভাৰতশ্ৰেষ্ঠ! ধ্বজত ৰূপালী বৰ্ণৰ মহাগজৰাজৰ চিহ্ন আছিল। সোণময়, বিচিত্ৰবৰ্ণ ময়ূৰেৰে শোভিত সেই কেতুৱে আপোনাৰ সেনাৰ শ্ৰী আৰু ৰণ-ঔজ্জ্বল্য বৃদ্ধি কৰিছিল।
Verse 26
यथा श्वेतो महानागो देवराजचमूं तथा । नागो मणिमयो राज्ञो ध्वज: कनकसंवृत:
যেনেকৈ শ্বেতবৰ্ণ মহাগজ ঐৰাৱত দেৱৰাজৰ সেনাক শোভিত কৰে, তেনেকৈ ৰজা দুৰ্যোধনৰ সোণমণ্ডিত ধ্বজ মণিময় গজৰাজৰ চিহ্নেৰে চিহ্নিত হৈ দীপ্তিমান আছিল।
Verse 27
किंकिणीशतसंह्वादो भ्राजंश्रित्रो रथोत्तमे । व्यभ्राजत भृशं राजन् पुत्रस्तव विशाम्पते
হে ৰাজন, বিশামপতে! শত শত কিঙ্কিণীৰ ঝংকাৰত মুখৰ সেই উত্তম ৰথত আপোনাৰ পুত্ৰ অতি দীপ্তিময় হৈ উজ্জ্বলভাবে প্ৰকাশ পাইছিল।
Verse 28
नवैते तव वाहिन्यामुच्छिता: परमध्वजा:
এতিয়া আপোনাৰ বাহিনীত এই শ্ৰেষ্ঠ ধ্বজধাৰী বীৰসকল নিপাতিত হৈছে।
Verse 29
दशमस्त्वर्जुनस्यासीदेक एव महाकपि:
অর্জুনৰ পক্ষত দশমজন আছিল কেৱল এজনেই—মহাকপি, সেই মহাবানৰ।
Verse 30
ततदश्रित्राणि शुभ्राणि सुमहान्ति महारथा:
তেতিয়া সেই মহাৰথীসকলে উজ্জ্বল, অতি বৃহৎ ৰক্ষাকৱচৰ আঁৰত অৱস্থান কৰি সমৰত আগবাঢ়িল—যুদ্ধধৰ্মৰ বিশৃঙ্খলতাৰ মাজত ৰক্ষা আৰু বল, দুয়োটাৰে জৰিয়তে সুবিধা বিচাৰি।
Verse 31
तथैव धनुरायच्छत् पार्थ: शत्रुविनाशन:
সেইদৰে শত্রুনাশক পাৰ্থ (অর্জুন) ধনু টানি সাজু হ’ল—যুদ্ধৰ কঠোৰ দাবীৰ মাজতো সংযত সংকল্পে শত্রুক সন্মুখীন কৰিবলৈ।
Verse 32
तवापराधादू राजानो निहता बहुशो युधि
সঞ্জয়ে ক’লে—“হে ৰাজন, তোমাৰ অপৰাধৰ কাৰণে যুদ্ধত বহু ৰজা বাৰে বাৰে নিহত হৈছে।”
Verse 33
तेषामासीद् व्यतिक्षेपौ गर्जतामितरेतरम्
সঞ্জয়ে ক’লে—তেওঁলোকৰ মাজত পৰস্পৰক লক্ষ্য কৰি গৰ্জন কৰি ভয়ংকৰ মিশ্ৰ সংঘৰ্ষ উঠিল; যুদ্ধৰ কোলাহলত এক পক্ষই আন পক্ষৰ আহ্বানৰ উত্তৰ দিছিল।
Verse 34
दुर्योधनमुखानां च पाण्डूनामृषभस्य च । उस समय एक-दूसरेको लक्ष्य करके गर्जना करनेवाले दुर्योधन आदि महारथियों तथा पाण्डवश्रेष्ठ अर्जुनमें परस्पर आघात-प्रतिघात होने लगा ।।
সঞ্জয়ে ক’লে—দুৰ্যোধন আদি অগ্ৰগণ্য মহাৰথীসকল আৰু পাণ্ডৱৰ বৃষভ অৰ্জুন, ইজনে সিজনক লক্ষ্য কৰি গৰ্জন কৰি, পৰস্পৰ আঘাত-প্ৰত্যাঘাতত লিপ্ত হ’ল। তেতিয়া কৃষ্ণক সাৰথি কৰি কৌন্তেয়ই তাত পৰম অদ্ভুত কীৰ্তি সাধন কৰিলে।
Verse 35
अशोभत महाबाहुर्गाण्डीवं विक्षिपन् धनु:
সঞ্জয়ে ক’লে— মহাবাহু অৰ্জুনে গাণ্ডীৱ ধনু ঘূৰাই যুদ্ধলৈ সাজু হৈ দীপ্তিমান হৈ উঠিল।
Verse 36
तत्रार्जुनो नरव्याप्र: शरैर्मुक्तै: सहस्रशः
সঞ্জয়ে ক’লে— তাত নৰব্যাঘ্ৰ অৰ্জুনে সহস্ৰশঃ শৰ নিক্ষেপ কৰিলে।
Verse 37
ततस्ते5पि नरव्याप्रा: पार्थ सर्वे महारथा:
সঞ্জয়ে ক’লে— তাৰ পাছত, হে পাৰ্থ, সেই সকলো নৰব্যাঘ্ৰ মহাৰথীয়েও আগবাঢ়িল।
Verse 38
संवृते नरसिंहैस्तु कुरूणामृषभे<र्जुने । महानासीत् समुद्धूतस्तस्य सैन्यस्य नि:स्वन:,जब कुरुश्रेष्ठ अर्जुन उन पुरुषसिंहोंद्वारा घेर लिये गये, तब उस सेनामें महान् कोलाहल प्रकट हुआ
সঞ্জয়ে ক’লে— কুৰুবৃষভ অৰ্জুন যেতিয়া সেই পুৰুষসিংহসকলৰ দ্বাৰা ঘেৰাও হ’ল, তেতিয়া সেই সেনাত মহা কোলাহল উঠিল।
Verse 53
नानावर्णविरागाभि: शुशुभु: सर्वतो वृता: । वे परम शोभासम्पन्न अनेक प्रकारके बहुरंगे ध्वज सब ओरसे नाना रंगकी पताकाओंद्वारा घिरकर बड़ी शोभा पाते थे
সঞ্জয়ে ক’লে— নানাবৰ্ণে ৰঞ্জিত পতাকাৰে চাৰিওফালে ঘেৰাও হৈ তেওঁলোক অতিশয় শোভিত হৈছিল।
Verse 83
धनंजयस्य संग्रामे प्रत्यदृश्यत भैरवम् । उस संग्राममें अर्जुनका भयंकर ध्वज वानरके चिह्से सुशोभित दिखायी देता था। उस वानरकी पूँछ सिंहके समान थी और उसका मुख बड़ा ही उग्र था
সঞ্জয় ক’লে—সেই ঘোৰ সমৰত ধনঞ্জয়ৰ ধ্বজা ভয়ংকৰ ৰূপে দেখা দিলে, বানৰ-চিহ্নে শোভিত। সেই বানৰৰ লেজ সিংহৰ দৰে আছিল আৰু মুখ অতি উগ্ৰ আছিল।
Verse 96
त्रासयामास तत् सैन्यं ध्वजो गाण्डीवधन्चन: । राजन! श्रेष्ठ वानरसे सुशोभित तथा पताकाओंसे अलंकृत गाण्डीवधारी अर्जुनका वह ध्वज आपकी उस सेनाको भयभीत किये देता था
সঞ্জয় ক’লে—হে ৰাজন! গাণ্ডীৱধাৰী অৰ্জুনৰ সেই ধ্বজা, শ্ৰেষ্ঠ বানৰ-চিহ্নে শোভিত আৰু পতাকাৰে অলংকৃত, আপোনাৰ সেই সেনাক ভয়ভীত কৰিছিল।
Verse 104
इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें संकुलयुद्धाविषयक एक सौ चारवाँ अध्याय पूरा हुआ
এইদৰে শ্ৰীমহাভাৰতৰ দ্ৰোণপৰ্বৰ অন্তৰ্গত জয়দ্ৰথবধপৰ্বত সংকুল যুদ্ধবিষয়ক একশ চতুৰ্থ অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Verse 105
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि ध्वजवर्णने पजञ्चाधिकशततमो<ध्याय:
ইতি শ্ৰীমহাভাৰতৰ দ্ৰোণপৰ্বত জয়দ্ৰথবধপৰ্বৰ অন্তৰ্গত ধ্বজবৰ্ণন-বিষয়ক একশ পঞ্চম অধ্যায়।
Verse 116
नन्दनं कौरवेन्द्राणां द्रौणेलक्ष्म समुच्छितम् अश्व॒त्थामाका इन्द्रध्वजके समान प्रकाशमान सुवर्णमय ऊँचा ध्वज वायुकी प्रेरणासे फहराता हुआ कौरव-नरेशोंका आनन्द बढ़ा रहा था
সঞ্জয় ক’লে—দ্ৰোণবংশৰ লক্ষণৰূপে উচ্চে উত্তোলিত অশ্বত্থামাৰ সুবৰ্ণ ধ্বজা ইন্দ্ৰধ্বজৰ দৰে দীপ্তিমান হৈ, বায়ুৰ প্ৰেৰণাত ফৰফৰাই কৌৰৱ নৃপতিসকলৰ হর্ষ বৃদ্ধি কৰিছিল।
Verse 126
आहवे खं महाराज ददृशे पूरयन्निव । अधिरथपुत्र कर्णका ध्वज हाथीकी सुवर्णमयी रस्सीके चिह्नसे युक्त था। महाराज! वह संग्राममें आकाशको भरता हुआ-सा दिखायी देता था
সঞ্জয়ে ক’লে—মহাৰাজ! যুদ্ধৰ ঘোৰ মাজত সেই ধ্বজ যেন আকাশকেই ভৰাই তুলিছে, তেনে দেখা গৈছিল। অধিৰথপুত্ৰ কৰ্ণৰ ধ্বজত সোণৰ হাতীৰ চিহ্ন আৰু সোণৰ ৰজ্জুৰ অলংকাৰ আছিল; ৰণভূমিত সি গগনক আৱৰি পেলোৱা যেন বিৰাট দেখা দিছিল।
Verse 133
नृत्यतीव रथोपस्थे श्वसनेन समीरिता । युद्धसस््थलमें कर्णके ध्वजपर सुवर्णमयी मालासे विभूषित पताका वायुसे आन्दोलित हो रथकी बैठकपर नृत्य-सा कर रही थी
সঞ্জয়ে ক’লে—যুদ্ধক্ষেত্ৰত বায়ুৰ বেগে দুলিবলৈ ধৰাৰ লগে লগে, কৰ্ণৰ ধ্বজত সোণৰ মালাৰে বিভূষিত পতাকা ৰথৰ আসনত যেন নৃত্য কৰি থকা দৰে দেখা গৈছিল।
Verse 153
त्रिपुरघ्नरथो यद्वद् गोवृषेण विराजता । पाण्डवोंके आचार्य
সঞ্জয়ে ক’লে—ৰাজন! যেনেকৈ ত্ৰিপুৰনাশক মহাদেৱৰ ৰথ সুন্দৰ বৃষভ-চিহ্নে দীপ্তিমান হয়, তেনেকৈ পাণ্ডৱসকলৰ আচার্য, তপস্বী ব্ৰাহ্মণ, গৌতমগোত্রীয় কৃপাচাৰ্যৰ মহাৰথ ধ্বজত অঙ্কিত মনোৰম বৃষভ-চিহ্নে অতিশয় শোভা পাইছিল।
Verse 163
व्याहरिष्यन्निवातिष्ठत् सेनाग्रमुपशो भयन् । वृषसेनका मणिरत्नविभूषित सुवर्णमय ध्वज मयूर-चिह्नसे युक्त था। वह मयूर सेनाके अग्रभागकी शोभा बढ़ाता हुआ इस प्रकार खड़ा था, मानो बोल देगा
সঞ্জয়ে ক’লে—সেনাৰ অগ্ৰভাগত বৃষসেনৰ মণিৰত্নে বিভূষিত সোণৰ ধ্বজ ময়ূৰ-চিহ্নযুক্ত হৈ থিয় হৈ আছিল। সেই ময়ূৰে অগ্ৰবাহিনীৰ শোভা বঢ়াই, যেন এতিয়াই কথা ক’ব, তেনে ভাৱে স্থিৰ আছিল।
Verse 183
सौवर्णी प्रतिपश्याम सीतामप्रतिमां शुभाम् । मद्रराज शल्यकी ध्वजाके अग्रभागमें हमने अग्निशिखाके समान उज्ज्वल, सुवर्णमय, अनुपम तथा शुभ लक्षणोंसे युक्त एक सीता (हलसे भूमिपर खींची हुई रेखा) देखी थी
সঞ্জয়ে ক’লে—মদ্ৰৰাজ শল্যৰ ধ্বজৰ অগ্ৰভাগত আমি অগ্নিশিখাৰ দৰে দীপ্ত, সোণৰ, অনুপম আৰু শুভ লক্ষণযুক্ত এক ‘সীতা’ দেখিছিলোঁ—হালেৰে মাটিত টানি দিয়া ৰেখাৰ দৰে।
Verse 196
सर्वबीजविरूढेव यथा सीता श्रिया वृता । माननीय नरेश! जैसे खेतमें हलकी नोकसे बनी हुई रेखा सभी बीजोंके अंकुरित होनेपर शोभासम्पन्न दिखायी देती है
সঞ্জয়ে ক’লে—মান্য নৰেশ! যেনেকৈ ক্ষেত্ৰত হালৰ আগভাগত টনা ‘সীতা’ (ৰেখা) সকলো বীজ অঙ্কুৰিত হ’লে শোভাময় দেখা যায়, তেনেকৈ মদ্ৰৰাজৰ ৰথৰ আশ্ৰয় লৈ সেই ‘সীতা’ মহাশোভা লাভ কৰিলে।
Verse 203
ध्वजाग्रेडलोहितार्काभो हेमजालपरिष्कृत: । सिन्धुराज जयद्रथकी ध्वजाके अग्रभागमें उज्ज्वल सूर्यके समान श्वेत कान्तिमान् और सोनेकी जालीसे विभूषित चाँदीका बना हुआ वराहचिह्न अत्यन्त सुशोभित हो रहा था
সঞ্জয়ে বৰ্ণনা কৰিলে—সিন্ধুৰাজ জয়দ্ৰথৰ ধ্বজাৰ আগভাগত ৰূপাৰে নিৰ্মিত বৰাহচিহ্ন অতি শোভিত হৈছিল। সেই ধ্বজাগ্ৰ উজ্জ্বল সূৰ্যৰ দৰে দীপ্তিময়, শুভ্ৰ কান্তিযুক্ত আৰু স্বৰ্ণজালৰ অলংকাৰে ভূষিত আছিল।
Verse 213
यथा देवासुरे युद्धे पुरा पूषा सम शोभते । जैसे पूर्वकालमें देवासुर-संग्राममें पूषा शोभा पाते थे, उसी प्रकार उस रजतनिर्मित ध्वजसे जयद्रथकी शोभा हो रही थी
সঞ্জয়ে ক’লে—পূৰ্বকালত দেৱাসুৰ-যুদ্ধত পূষা যেনেকৈ শোভিত হৈছিল, তেনেকৈ সেই ৰূপাৰে নিৰ্মিত ধ্বজৰ দ্বাৰা জয়দ্ৰথ শোভা পাইছিল।
Verse 236
राजसूये मखश्रेष्ठे यथा यूप: समुच्छित: । राजन! जैसे यज्ञोंमें श्रेष्ठ राजसूयमें ऊँचा यूप सुशोभित होता है, भूरिश्रवाका वह सुवर्णमय यूप वैसे ही शोभा पा रहा था
সঞ্জয়ে ক’লে—ৰাজন! যেনেকৈ যজ্ঞসমূহৰ শ্ৰেষ্ঠ ৰাজসূয়ত উচ্চ যূপ শোভিত হয়, তেনেকৈ ভূৰিশ্ৰৱাৰ সেই স্বৰ্ণময় যূপ শোভা পাইছিল।
Verse 286
व्यदीपयंस्ते पृतनां युगान्तादित्यसंनिभा: । ये नौ उत्तम ध्वज आपकी सेनामें बहुत ऊँचे थे और प्रलयकालके सूर्यके समान अपना प्रकाश फैलाते हुए आपकी सेनाको उद्धासित कर रहे थे
সঞ্জয়ে ক’লে—যুগান্তৰ সূৰ্যৰ দৰে দীপ্ত সেই উত্তম ধ্বজসমূহে নিজৰ প্ৰভা বিস্তাৰ কৰি আপোনাৰ সেনাক আলোকিত কৰি তুলিছিল।
Verse 306
कार्मुकाण्याददुस्तूर्णमर्जुनार्थे परंतपा: । तदनन्तर शत्रुओंको संताप देनेवाले उन सब महारथियोंने अर्जुनको मारनेके लिये तुरंत ही विचित्र, चमकीले और विशाल धनुष हाथमें ले लिये
শত্ৰুদমনকাৰী সেই সকলো মহাৰথীয়ে অৰ্জুনৰ উদ্দেশ্যে তৎক্ষণাৎ ধনু উঠাই ল’লে। তাৰ পাছত শত্রুসন্তাপকৰ তেওঁলোকে সকলোৱে অৰ্জুন-বধৰ সংকল্পে বিচিত্ৰ, দীপ্তিমান আৰু বিশাল ধনু তৎক্ষণাৎ হাতে ধাৰণ কৰিলে।
Verse 316
गाण्डीवं दिव्यकर्मा तद् राजन दुर्मन्त्रिते तव । राजन! उसी प्रकार दिव्य कर्म करनेवाले शत्रुनाशन पार्थने भी आपकी कुमन्त्रणाके फलस्वरूप अपने गाण्डीव धनुषको खींचा
হে ৰাজন! তোমাৰ কুমন্ত্ৰণাৰ ফলতেই দিব্যকৰ্মা, শত্রুনাশক পাৰ্থেও তেনেদৰে নিজৰ গাণ্ডীৱ ধনু টানি ধৰিলে।
Verse 326
नानादिग्भ्य: समाहूता: सहया: सरथद्विपा: । महाराज! आपके अपराधसे उस युद्धसस््थलमें अनेक दिशाओंसे आमन्त्रित होकर आये हुए बहुत-से राजा अपने घोड़ों, रथों और हाथियोंसहित मारे गये हैं
হে মহাৰাজ! তোমাৰ অপৰাধৰ বাবেই সেই ৰণক্ষেত্ৰত নানা দিশৰ পৰা আহ্বানিত হৈ অহা বহু সহায় ৰজা নিজৰ ঘোঁৰা, ৰথ আৰু হাতীসহ নিহত হৈছে।
Verse 343
यदेको बहुभि: सार्ध समागच्छदभीतवत् | वहाँ श्रीकृष्ण जिनके सारथि हैं, उन कुन्तीकुमार अर्जुनने यह अत्यन्त अद्भुत पराक्रम किया कि अकेले ही बहुतोंके साथ निर्भय होकर युद्ध आरम्भ कर दिया
তাত শ্ৰীকৃষ্ণ যাৰ সাৰথি, সেই কুন্তীপুত্ৰ অৰ্জুনে অতি আশ্চৰ্য পৰাক্ৰম দেখুৱাই—একলাই বহুজনৰ বিৰুদ্ধে নিৰ্ভয়ে যুদ্ধ আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 353
जिगीषुस्तान् नरव्याप्रो जिघांसुश्च जयद्रथम् । उनपर विजय पानेकी इच्छा रखकर जयद्रथके वधकी अभिलाषासे गाण्डीव धनुषको खींचते हुए पुरुषसिंह महाबाहु अर्जुनकी बड़ी शोभा हो रही थी
তেওঁলোকৰ ওপৰত বিজয় লাভৰ ইচ্ছা আৰু জয়দ্ৰথ-বধৰ তীব্ৰ অভিলাষাৰে গাণ্ডীৱ ধনু টানি ধৰোঁতে নৰব্যাঘ্ৰ মহাবাহু অৰ্জুন অপূৰ্ব দীপ্তিত শোভিত হৈছিল।
Verse 363
अदृश्यांस्तावकान् योधानू् प्रचक्रे शत्रुतापन: । उस समय शत्रुओंको संताप देनेवाले नरव्याप्र अर्जुनने अपने छोड़े हुए सहस्तरों बाणोंद्वारा आपके योद्धाओंको अदृश्य कर दिया
সঞ্জয়ে ক’লে—শত্ৰুতাপক পাৰ্থ অৰ্জুনে সহস্ৰ সহস্ৰ বাণ নিক্ষেপ কৰি তোমাৰ যোদ্ধাসকলক চাৰিওফালে এনেদৰে আচ্ছাদিত কৰিলে যে তেওঁলোক ৰণক্ষেত্ৰত অদৃশ্যপ্ৰায় হৈ পৰিল।
Verse 376
अदृश्यं समरे चक्र: सायकौचै: समन्तत: । तब उन सभी पुरुषसिंह महारथियोंने भी समरांगणमें सब ओरसे बाणसमूहोंकी वर्षा करके अर्जुनको अदृश्य कर दिया
সঞ্জয়ে ক’লে—সেই সিংহসম মহাৰথীসকলে ৰণক্ষেত্ৰত চাৰিওফালে ঘন বাণবৃষ্টি কৰি অৰ্জুনক এনেদৰে ঢাকি দিলে যে তেওঁ অদৃশ্য হৈ পৰিল।
Verse 1763
यथा स्कन्दस्य राजेन्द्र मयूरेण विराजता । राजेन्द्र! जैसे स्वामी स्कन्दका रथ सुन्दर मयूर-चिह्लसे शोभित होता है, उसी प्रकार महामना वृषसेनका रथ उस मयूरचिह्लसे शोभा पा रहा था
সঞ্জয়ে ক’লে—হে ৰাজেন্দ্ৰ! যেনেকৈ স্বামী স্কন্দৰ ৰথ ময়ূৰ-চিহ্নেৰে শোভিত হৈ দীপ্ত হয়, তেনেকৈ মহামনা বৃষসেনৰ ৰথো সেই ময়ূৰ-চিহ্নেৰে উজ্জ্বল হৈছিল।
Verse 2736
ध्वजेन महता संख्ये कुरूणामृषभस्तदा । प्रजानाथ! वह विचित्र ध्वज दुर्योधनके उत्तम रथपर सैकड़ों क्षुद्रधंटिकाओंकी ध्वनिसे शोभायमान था। उस महान् ध्वजसे युद्धस्थलमें आपके पुत्र कुरुश्रेष्ठ दुर्योधनकी उस समय बड़ी शोभा हो रही थी
সঞ্জয়ে ক’লে—সেই সময় যুদ্ধক্ষেত্ৰত কুৰুশ্ৰেষ্ঠ তোমাৰ পুত্ৰ দুর্যোধন মহাধ্বজেৰে বিভূষিত হৈ দীপ্ত হৈছিল। তাৰ উৎকৃষ্ট ৰথত বিচিত্ৰ পতাকা দোল খাই আছিল আৰু শত শত ক্ষুদ্ৰ ঘণ্টিকাৰ নিনাদে তাক অধিক শোভিত কৰিছিল; সেই উচ্চ ধ্বজৰ বাবে ৰণভূমিত সি বিশেষভাৱে উজ্জ্বল দেখাইছিল।
Verse 2936
अदीप्यतार्जुनो येन हिमवानिव वह्नलिना । दसवाँ ध्वज एकमात्र अर्जुनका ही था, जो विशाल वानरचिह्लसे सुशोभित था। उससे अर्जुन उसी प्रकार देदीप्यमान हो रहे थे, जैसे अग्निसे हिमालय पर्वत उद्धासित होता है
সঞ্জয়ে ক’লে—দশম ধ্বজটো আছিল কেৱল অৰ্জুনৰ; তাত বিশাল বানৰ-চিহ্ন শোভা পাইছিল। সেই ধ্বজৰ বাবে অৰ্জুন তেনেকৈ দেদীপ্যমান হৈছিল, যেন অগ্নিমালাৰে হিমৱান পৰ্বত আলোকিত হয়।
Frequently Asked Questions
The chapter juxtaposes duty-driven combat with the ethically destabilizing force of grievance: Bhīma’s resolve is fueled by remembered injustices, raising the question of when righteous redress becomes indistinguishable from vengeance within kṣatriya action.
Actions in the present are shown to be conditioned by prior speech and institutional harms; the text implies that unresolved humiliation and public wrongdoing persist as causal seeds, shaping perception, escalation, and the capacity for restraint.
No explicit phalaśruti appears in the provided passage; the meta-level effect is achieved through Saṃjaya’s evaluative similes and Dhṛtarāṣṭra’s inquiry structure, which frame the duel as exemplary of war’s moral and human cost.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.