Shloka 11
Bhīṣma’s Stuti of Keśava and Counsel on Nara–Nārāyaṇa (भीष्म-स्तवः; नरनारायण-प्रसङ्गः)
यथा हि पूर्वेडहनि धर्मराज्ञा व्यूह: कृत: कौरवसत्तमेन । तथा न भूतो भुवि मानुषेषु न दृष्टपूर्वो न च संश्रुतश्च,कुरुश्रेष्ठ धर्मराज युधिष्ठिरने पहले दिन जैसा व्यूह बनाया था, वैसा ही वह भी था। वैसा व्यूह इस भूतलपर मनुष्योंकी सेनाओंमें न तो पहले कभी देखा गया था और न कभी सुना ही गया था भूरिश्रवाश्न शल्यश्न द्रौणि: सांयमनि: शलः । नाभ्यवर्तन्त संरब्धा: कार्ष्णेर्बाहुबलोदयम् भूरिश्रवा, शल्य, अश्वत्थामा तथा सांयमनि (सोमदत्तपुत्र) शल--ये सब लोग अत्यन्त क्रोधमें भरे हुए थे, तथापि अभिमन्युके बाहुबलकी वृद्धिको रोक न सके
sañjaya uvāca |
yathā hi pūrvedahani dharmarājñā vyūhaḥ kṛtaḥ kauravasattamena |
tathā na bhūto bhuvi mānuṣeṣu na dṛṣṭapūrvo na ca saṃśrutaś ca ||
bhūriśravāś ca śalyaś ca drauṇiḥ sāṃyamaniḥ śalaḥ |
nābhyavartanta saṃrabdhāḥ kārṣṇer bāhubalodayam ||
সঞ্জয়ে ক’লে—পূৰ্বদিন ধৰ্মৰাজ যুধিষ্ঠিৰৰ বিৰুদ্ধে কৌৰৱসত্তমে যিদৰে ব্যূহ ৰচনা কৰিছিল, এই ব্যূহো তেনেকুৱাই আছিল। পৃথিৱীৰ মানৱসেনাসমূহৰ মাজত এনে ব্যূহ আগতে কেতিয়াও হোৱা নাছিল—ন দেখা গৈছিল, ন শুনা গৈছিল। ভূৰিশ্ৰৱা, শল্য, দ্ৰৌণি (অশ্বত্থামা), সাঁয়মনি (সোমদত্তপুত্ৰ) আৰু শল—ক্ৰোধে দগ্ধ হৈও কাৰ্ষ্ণি (অভিমন্যু)ৰ উঠি অহা বাহুবলক ৰোধ কৰিব নোৱাৰিলে।
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights how extraordinary strategy and personal valor can overturn expectations: even renowned warriors, though furious and determined, may fail to restrain a righteous side’s momentum. It also underscores the Mahābhārata’s ethical tension—martial skill and dharma are tested amid escalating, unprecedented warfare.
Sañjaya reports to Dhṛtarāṣṭra that the Kauravas arranged a battle-formation comparable to the previous day’s array against Yudhiṣṭhira—so rare it was neither seen nor heard of before. Despite their anger, key Kaurava fighters (Bhūriśravā, Śalya, Aśvatthāmā, Sāṃyamani, Śala) cannot check Abhimanyu’s surging prowess.