Shloka 416
उवाच पार्थ बीभत्सुं निगृहा रथमुत्तमम् उस समय पाण्डुनन्दन युधिष्ठिरकी वह सेना व्याकुल होकर भटकती हुई गौओंके समूहकी भाँति आर्तस्वरसे हाहाकार करती हुई देखी गयी। कितने ही रथयूथपति भी किंकर्तव्यविमूढ़ होकर घूम रहे थे। अपनी सेनामें इस प्रकार भगदड़ मची हुई देख यदुकुलनन्दन भगवान् श्रीकृष्णने अपने उत्तम रथको खड़ा करके कुन्तीपुत्र अर्जुनसे कहा --
sañjaya uvāca | uvāca pārtha bībhatsuṁ nigṛhya ratham uttamam | us samaya pāṇḍu-nandana yudhiṣṭhira-kī vah senā vyākulā bhūtvā bhraśyantī gāvaḥ-samūhasya bhānti ārta-svarena hāhākāraṁ kurvatī dṛśyate sma | katinehi ratha-yūtha-patayaḥ api kiṁkartavya-vimūḍhāḥ paribhramantaḥ āsan | svāṁ senāṁ evaṁ bhagadaḍī-macchitāṁ dṛṣṭvā yadu-kula-nandanaḥ bhagavān śrī-kṛṣṇaḥ svaṁ uttama-rathaṁ sthāpayitvā kuntī-putram arjunaṁ uvāca ||
সঞ্জয়ে ক’লে— সেই সময়ত, হে পাণ্ডুনন্দন, যুধিষ্ঠিৰৰ সেনা ব্যাকুল হৈ গৰুৰ জাকৰ দৰে ইফালে-সিফালে ভ্ৰমি, আৰ্তস্বৰে হাহাকাৰ কৰি থকা দেখা গ’ল। বহু ৰথদল-নেতাও কি কৰিব লাগে বুজি নাপাই কিংকৰ্তব্যবিমূঢ় হৈ ঘূৰি ফুৰিছিল। নিজৰ সেনাত এনে পলায়ন-হুলস্থুল দেখি যদুকুলনন্দন ভগৱান শ্ৰীকৃষ্ণে নিজৰ উৎকৃষ্ট ৰথ থামাই কুন্তীপুত্ৰ অৰ্জুনক ক’লে—
संजय उवाच
Educational Q&A
When collective fear and disorder arise, dharma becomes obscured (‘what should be done?’). The passage highlights the ethical need for steadiness and right counsel: Krishna, as guide, first stabilizes the situation (halts the chariot) and then addresses Arjuna—modeling leadership that responds to panic with clarity and purposeful instruction.
Sanjaya reports that Yudhishthira’s army has fallen into a rout—soldiers and even chariot-commanders wander in confusion, crying out in distress like scattered cattle. Seeing this breakdown in discipline, Krishna stops his chariot and begins to speak to Arjuna, setting up the next directive or counsel.