Adhyāya 41 — Yudhiṣṭhira’s Gurv-anumati and Strategic Counsel (युधिष्ठिरस्य गुर्वनुमतिः)
सम्बन्ध-- इस प्रकार अन्य दो गुणोंको दबाकर प्रत्येक गुणके बढ़नेकी बात कही गयी। अब प्रत्येक गुणकी वृद्धिके लक्षण जाननेकी इच्छा होनेपर क्रमशः सत्त्गगुण, रजोगुण और तमोगुणकी वृद्धिके लक्षण बतलाये जाते हैं-- सर्दद्वारेषु देहेडस्मिन् प्रकाश उपजायते । ज्ञानं यदा तदा विद्याद् विवृद्धं सत्त्वमित्युत,जिस समय इस देहमें: तथा अन्तःकरण और इन्द्रियोंमें चेतनता और विवेकशक्ति उत्पन्न होती है, उस समय ऐसा जानना चाहिये कि सत्त्वगुण बढ़ा हैः
arjuna uvāca — sarvadvāreṣu dehe 'smin prakāśa upajāyate | jñānaṁ yadā tadā vidyād vivṛddhaṁ sattvam ity uta ||
যেতিয়া এই দেহত—অৰ্থাৎ অন্তঃকৰণ আৰু ইন্দ্ৰিয়ৰ সকলো দুৱাৰত—আলোক উদয় হয় আৰু জ্ঞান প্ৰকাশ পায়, তেতিয়া জানিবা যে সত্ত্বগুণ বৃদ্ধি পাইছে।
अजुन उवाच
The growth of sattva is recognized by inner illumination: clarity in the mind, heightened discernment, and a steady capacity for knowledge through the senses and faculties. This clarity supports ethical action by making right judgment and self-restraint easier.
Arjuna is asking about the observable signs of the three guṇas. In response, the text begins by describing how to identify an increase of sattva: when ‘light’ and knowledge arise throughout one’s embodied faculties.