Adhyaya 13
Dvīpa–Sāgara–Parvata Varṇana and Svarbhānu (Rāhu) Graha-pramāṇa (Dvīpas, Oceans, Mountains, and Astral Measures)
Upa-parva: Bhūmi-parva / Dvīpa-saṃsthāna-varṇana (Cosmographical Account within Bhīṣma-parva)
Saṃjaya reports to Dhṛtarāṣṭra an inherited (yathāśruta) account of northern dvīpas: oceans described as ghṛta-toya (ghee-like), dadhi-maṇḍa (curd/cream), surā-udaka (spirituous), and gharmasāgara, with islands increasing in size by doubling and encircled by mountains. Specific mountains and cultic centers are named: Mānaḥśilā in a middle dvīpa; other peaks associated with divine guardianship and the protection of ratnas. Kuśadvīpa receives detailed enumeration of mountains (e.g., Sudhāmā, Kumuda, Puṣpavān, Kuśeśaya, Harigiri) and seven varṣas (Audbhida, Veṇumaṇḍala, Rathākāra, Pālana, Dhṛtimat, Prabhākara, Kāpila), with an idealized portrayal of inhabitants (longevity, absence of social predation, uniform dharma). Krauñcadvīpa’s mountains and regions are listed in sequence, followed by Pushkara mountain where Prajāpati is said to dwell and receive praise from devas and ṛṣis. The chapter then transitions to astral measurement: Svarbhānu (Rāhu) is described as a circular graha with stated dimensions; the moon and sun are assigned measures, and Rāhu’s periodic covering of them is noted. Saṃjaya closes with meta-commentary on the value of hearing this ‘bhūmiparva’ material, presenting a phalaśruti-style benefit (increase of prosperity, vigor; satisfaction of ancestors), and situates Bhārata-varṣa as the present human domain.
Chapter Arc: संजय युद्धभूमि से लौटकर धृतराष्ट्र के सम्मुख उपस्थित होता है—और राजसभा में पहला वाक्य ही वज्रपात बनकर गिरता है: ‘हतो भीष्मः शान्तनवः’—भरतों के पितामह का पतन। → धृतराष्ट्र के भीतर शोक और अपराध-बोध की लहर उठती है; संजय भीष्म के अतुल पराक्रम का स्मरण कराता है—काशी के स्वयंवर में एकरथ से समस्त राजाओं को जीतना, परशुराम से निर्भय युद्ध करना, और दस रात्रियों तक कौरव-सेना की ढाल बनकर सूर्यास्त-सा अस्त होना। → भीष्म की मृत्यु का निर्णायक बिंदु उद्घाटित होता है—जामदग्न्य राम से न हारे वह वीर आज शिखण्डी के निमित्त से गिरा; ‘नरसिंह’ समान योद्धा बाणों की शय्या पर धराशायी। → संजय भीष्म के पतन को केवल युद्ध-घटना नहीं, धृतराष्ट्र के ‘दुर्मन्त्रित’ (कुटिल/अधर्मी परामर्श) का फल बताता है—और संकेत देता है कि जिस स्तम्भ पर कौरव-बल टिका था, वह टूट चुका है। → भीष्म के गिरते ही युद्ध का संतुलन किस ओर झुकेगा—और कौरव-नीति अब किसके हाथ में जाएगी?
Shlokas
Verse 1
निज जा धन #* (श्रीमद्धगवदगीतापर्व) त्रयोदशो 5 ध्याय: संजयका युद्धभूमिसे लौटकर धृतराष्ट्रको भीष्मकी मृत्युका समाचार सुनाना वैशम्पायन उवाच अथ गावल्गणिदिंद्वान् संयुगादेत्य भारत । प्रत्यक्षदर्शी सर्वस्य भूतभव्यभविष्यवित्
বৈশম্পায়নে ক’লে—হে ভাৰতনন্দন! তাৰ পাছত গাৱল্গণিপুত্ৰ বিদ্বান সঞ্জয়—যি সকলো ঘটনাৰ প্ৰত্যক্ষদৰ্শী আৰু ভূত-বৰ্তমান-ভৱিষ্যৎজ্ঞ আছিল—যুদ্ধভূমিৰ পৰা উভতি আহিল। তেওঁ হঠাৎ চিন্তামগ্ন ধৃতৰাষ্ট্ৰৰ ওচৰলৈ গৈ, অতি দুঃখে, ভৰতসকলৰ পিতামহ ভীষ্ম ৰণভূমিত পতিত হোৱা সংবাদ জনালে।
Verse 2
ध्यायते धृतराष्ट्राय सहसोत्पत्य दु:खित: । आचष्ट निहतं भीष्म भरतानां पितामहम्
বৈশম্পায়নে ক’লে—চিন্তাত নিমগ্ন ধৃতৰাষ্ট্ৰৰ ওচৰলৈ সঞ্জয় দুঃখিত হৈ হঠাৎ উঠি গৈ, ভৰতসকলৰ পিতামহ ভীষ্ম নিহত হোৱা সংবাদ জনালে।
Verse 3
संजय उवाच संजयो<हं महाराज नमस्ते भरतर्षभ । हतो भीष्म: शान्तनवो भरतानां पितामह:
সঞ্জয়ে ক’লে—মহাৰাজ! হে ভাৰতশ্ৰেষ্ঠ! আপোনাক নমস্কাৰ। মই সঞ্জয়। শান্তনুৰ পুত্ৰ, ভৰতসকলৰ পিতামহ ভীষ্ম যুদ্ধত নিহত হৈছে।
Verse 4
ककुदं सर्वयोधानां धाम सर्वधनुष्मताम् । शरतल्पगत:ः सोड्द्य शेते कुरूपितामह:,जो समस्त योद्धाओंके ध्वजस्वरूप और सम्पूर्ण धनुर्धरोंके आश्रय थे, वे ही कुरुकुलपितामह भीष्म आज बाणशब्यापर सो रहे हैं
যি সকলো যোদ্ধাৰ ককুদ আৰু ধ্বজস্বৰূপ, আৰু সকলো ধনুৰ্ধৰৰ আশ্ৰয়—সেই কুৰুবংশৰ পিতামহ ভীষ্ম আজি শৰশয্যাত শায়িত।
Verse 5
यस्य वीर्य समाश्रित्य यूत॑ पुत्रस्तवाकरोत् । स शेते निहतो राजन् संख्ये भीष्म: शिखण्डिना
ৰাজন! যাৰ বীৰ্য আশ্ৰয় কৰি আপোনাৰ পুত্ৰই দ্যূতত সৰ্বস্ব পণ কৰিছিল, সেই ভীষ্ম শিখণ্ডীৰ দ্বাৰা যুদ্ধে নিহত হৈ ৰণভূমিত শায়িত।
Verse 6
यः सर्वान् पृथिवीपालान् समवेतान् महामृथे । जिगायैकरथेनैव काशिपूर्या महारथ:
যি মহাৰথীয়ে কাশীপুৰীত মহাযুদ্ধত একেটা ৰথে উঠি সমবেত সকলো পৃথিৱীপালক জয় কৰিছিল—সেই মহাৰথী।
Verse 7
जामदग्न्यं रणे राम॑ यो5युध्यदपसम्भ्रम: | न हतो जामदग्न्येन स हतोड्द्य शिखण्डिना
যিয়ে ৰণত জামদগ্ন্য ৰাম (পৰশুৰাম)-ৰ সৈতে বিনা বিচলনে যুদ্ধ কৰিছিল, আৰু যাক জামদগ্ন্য বধ কৰিব নোৱাৰিলে—সেইজনেই আজি শিখণ্ডীৰ দ্বাৰা নিহত।
Verse 8
महेन्द्रसदृश: शौर्ये स्थैयें च हिमवानिव । समुद्र इव गाम्भीर्ये सहिष्णुत्वे धरासम:,जो शौर्यमें देवराज इन्द्रके समान, स्थिरतामें हिमालयके समान, गम्भीरतामें समुद्रके समान और सहनशीलतामें पृथ्वीके समान थे
তেওঁ শৌৰ্যত মহেন্দ্ৰসদৃশ, স্থৈৰ্যত হিমবানসদৃশ, গাম্ভীৰ্যত সমুদ্ৰসদৃশ, আৰু সহিষ্ণুতাত ধৰাসম আছিল।
Verse 9
शरदंष्टो धनुर्वक्त्र: खड्गजिह्नलो दुरासद: । नरसिंह: पिता ते5द्य पाज्चाल्येन निपातित:
সঞ্জয়ে ক’লে—মানুহৰ মাজত সিংহ, যাৰ তীৰ দন্তসদৃশ, ধনু বিস্তৃত মুখসদৃশ, খড়্গ জিহ্বাসদৃশ, আৰু সেয়ে যুঁজত অতি দুৰাসদ—সেই তোমাৰ পিতা ভীষ্ম আজি পাঞ্চালৰ ৰাজকুমাৰ শিখণ্ডীৰ দ্বাৰা নিপাতিত হ’ল।
Verse 10
पाण्डवानां महासैन्यं यं दृष्टवोद्यतमाहवे । प्रावेपत भयोद्िग्नं सिंहं दृष्टवेव गोगण:
সঞ্জয়ে ক’লে—যুদ্ধলৈ উদ্যত পাণ্ডৱসকলৰ সেই মহাসেনা দেখি (আমাৰ বাহিনী) ভয়োদ্বিগ্ন হৈ কঁপি উঠিছিল; যেন সিংহ দেখি গৰুৰ জাক কঁপে।
Verse 11
परिरक्ष्य स सेनां ते दशरात्रमनीकहा । जगामास्तमिवादित्य: कृत्वा कर्म सुदुष्करम्
দশ ৰাতি তোমাৰ সেনাক পৰিৰক্ষা কৰি, অতি দুৰূহ কৰ্ম সম্পন্ন কৰি, সেনানায়ক ভীষ্ম শেষত সূৰ্যাস্তৰ দৰে অস্তগমন কৰিলে।
Verse 12
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत भीष्मपर्वके अन्तर्गत थ्रूमिपर्वमें उत्तरद्वीपादिसंस्थानवर्णनविषयक बारहवाँ अध्याय पूरा हुआ
যি ইন্দ্ৰৰ দৰে অক্ষোভ্য হৈ সহস্ৰ সহস্ৰ বাণ বৰ্ষণ কৰি, দশ দিনত যুঁজত যোদ্ধাসকলৰ এক অৰ্বুদ—দশ কোটি—সংহাৰ কৰিছিল, সেই ভীষ্ম আজি ধুমুহাই উপুৰি পেলোৱা গছৰ দৰে ৰণভূমিত নিহত হৈ পৰি আছে।
Verse 13
स शेते निहतो भूमौ वातभग्न इव द्रुम: । तव दुर्मन्त्रिते राजन् यथा ना: स भारत
সেয়া নিহত হৈ ভূমিত বতাহে ভাঙি পৰা গছৰ দৰে পৰি আছে। হে ৰাজন, হে ভাৰত! এই সকলো তোমাৰ দুঃমন্ত্ৰণাৰ ফল; নহ’লে তেওঁৰ এনে গতি নহ’লহেঁতেন।
Frequently Asked Questions
The chapter models ordered knowledge: it treats the world as classifiable and governed, implying that disciplined description (names, sequences, measures) supports ethical reflection by situating human action within a larger regulated reality.
By depicting regions with uniform dharma, absence of predation, and a protecting sovereign principle (Prajāpati/Īśvara), it implicitly links well-being to restraint, rule-consistency, and protective oversight.
Yes. The closing verses state benefits for hearing this discourse—enhancement of prosperity, strength, and esteem; satisfaction of ancestors—positioning the chapter as didactic material with ritualized listening-value.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.