Previous Verse
Next Verse

Shloka 21

भीष्मरक्षण-प्रकरणम् / The Protective Screen around Bhīṣma and the Śalya–Yudhiṣṭhira Clash

पूर्व हि स्त्री समुत्पन्ना शिखण्डी राजवेश्मनि । वरदानात्‌ पुमाञ्जात: सैषा वै स्त्री शिखण्डिनी,“शिखण्डी पहले राजभवनमें स्त्रीके रूपमें उत्पन्न हुआ था; फिर वरदानसे पुरुष हो गया, अतः मेरी दृष्टिमें तो यह स्त्रीरूपा शिखण्डिनी ही है

pūrva hi strī samutpannā śikhaṇḍī rājaveśmani | varadānāt pumāñ jātaḥ saiṣā vai strī śikhaṇḍinī ||

শিখণ্ডী পূৰ্বে ৰাজভৱনত স্ত্ৰী ৰূপে জন্মিছিল; পাছত বৰদানে পুৰুষ হৈছিল—সেয়ে মোৰ বিচাৰত ই শিখণ্ডিনীহে।

पूर्वम्formerly, earlier
पूर्वम्:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootपूर्व
Formtrue
हिindeed, for
हि:
TypeIndeclinable
Rootहि
Formtrue
स्त्रीa woman
स्त्री:
Karta
TypeNoun
Rootस्त्री
FormFeminine, Nominative, Singular
समुत्पन्नाborn, arisen
समुत्पन्ना:
TypeAdjective
Rootसम्-उत्-√पद् (पद्यते/पन्न)
FormFeminine, Nominative, Singular, क्त (past passive participle)
शिखण्डीShikhandi
शिखण्डी:
Karta
TypeNoun
Rootशिखण्डी
FormMasculine, Nominative, Singular
राजवेश्मनिin the royal palace
राजवेश्मनि:
Adhikarana
TypeNoun
Rootराजवेश्मन्
FormNeuter, Locative, Singular
वरदानात्from/through a boon
वरदानात्:
Apadana
TypeNoun
Rootवरदान
FormNeuter, Ablative, Singular
पुमान्a man
पुमान्:
Karta
TypeNoun
Rootपुमांस्
FormMasculine, Nominative, Singular
जातःbecome, born (as)
जातः:
TypeAdjective
Root√जन् (जात)
FormMasculine, Nominative, Singular, क्त (past passive participle)
साshe/that (female)
सा:
Karta
TypePronoun
Rootतद्
FormFeminine, Nominative, Singular
एषाthis (female)
एषा:
Karta
TypePronoun
Rootएतद्
FormFeminine, Nominative, Singular
वैindeed, certainly
वै:
TypeIndeclinable
Rootवै
Formtrue
स्त्रीa woman
स्त्री:
Karta
TypeNoun
Rootस्त्री
FormFeminine, Nominative, Singular
शिखण्डिनीShikhandini (female Shikhandi)
शिखण्डिनी:
Karta
TypeNoun
Rootशिखण्डिनी
FormFeminine, Nominative, Singular

संजय उवाच

S
Sañjaya
Ś
Śikhaṇḍī/Śikhaṇḍinī
R
royal palace (rājaveśman)

Educational Q&A

The verse highlights how social-ethical judgments in the epic can hinge on origin, identity, and perception. Sañjaya frames Śikhaṇḍī’s legitimacy in battle through the fact of female birth, implying an ethical tension: outward role may change by boon, yet moral evaluation may still be anchored in prior status.

Sañjaya explains to Dhṛtarāṣṭra that Śikhaṇḍī was originally born as a woman in the royal household and later became male through a boon. This clarification supports the surrounding war narrative where Śikhaṇḍī’s presence is crucial to how Bhīṣma is confronted, since Bhīṣma is traditionally described as unwilling to fight a woman.