Shloka 8
Adhyāya 51: Kṛṣṇa’s Leave-Taking and Departure for Dvārakā (द्वारकागमनानुमति)
नदीपर्वतजालै श्व सर्वतः परिभूषितम् । विविधाभिस्तथा चाद्धिः सततं समलंकृतम्
nadī-parvata-jālaiś ca sarvataḥ paribhūṣitam | vividhābhis tathā cādbhiḥ satataṃ samalaṅkṛtam || idaṃ jagad ekaṃ brahma-vanaṃ; avyaktā prakṛtir asyādiḥ | pañca mahābhūtāni daśendriyāṇi caikaṃ manaḥ—iti ṣoḍaśa-viśeṣair asya vistāraḥ | idaṃ carācara-prāṇibhiḥ paripūrṇam | sūrya-candra-prabhṛtibhiḥ prakāśaiḥ prakāśitam | graha-nakṣatraiḥ suśobhitam | nadī-parvata-saṅghaiḥ sarvataḥ vibhūṣitam | nānā-vidhair adbhiḥ satataṃ alaṅkṛtam | etad eva sarva-bhūtānāṃ jīvanaṃ sarva-prāṇināṃ ca gatiḥ | asmin brahma-vane kṣetrajñaś carati ||
বায়ুদেৱে ক’লে— “এই সমগ্ৰ জগত একেটাই ব্ৰহ্মবন। ইয়াৰ আদি অব্যক্ত প্ৰকৃতি। পঞ্চ মহাভূত, দশ ইন্দ্ৰিয় আৰু এক মন—এই ষোলো বিশেষ তত্ত্বলৈ ইয়াৰ বিস্তাৰ। ই চৰাচৰ প্ৰাণীৰে পৰিপূৰ্ণ; সূৰ্য-চন্দ্ৰ আদি পোহৰেৰে আলোকিত; গ্ৰহ-নক্ষত্ৰেৰে শোভিত; নদী আৰু পৰ্বতশ্ৰেণীৰ জালেৰে চৌদিশে বিভূষিত; আৰু নানাবিধ জলেৰে সদা অলংকৃত। এইয়েই সকলো ভূতৰ জীৱন আৰু সকলো প্ৰাণীৰ গতি। এই ব্ৰহ্মবনত ক্ষেত্ৰজ্ঞ বিচৰণ কৰে।”
वायुदेव उवाच
Educational Q&A
The verse presents a Sāṅkhya-like vision: the cosmos is ‘Brahman’s forest,’ arising from unmanifest Prakṛti and unfolding through elements, senses, and mind, while the kṣetrajña (conscious knower) moves within it as the witnessing principle. Ethical force: cultivate discernment between Nature’s changing display and the steady knower, supporting detachment and right understanding.
Vāyu-deva is instructing the listener by describing the world’s structure and beauty—sun, moon, stars, rivers, mountains, waters—then reframing it philosophically as a field of experience in which the kṣetrajña dwells and ‘wanders,’ guiding the audience toward metaphysical insight rather than mere description.