Shloka 4
शब्दस्यादिस्तथा55काशमेष भूतकृतो गुण: । गन्धोंका आदि कारण भूमि है। रसोंका जल, रूपोंका ज्योतिर्मय आदित्य, स्पर्शोंका वायु और शब्दका आदिकारण आकाश है। ये गन्ध आदि पज्चभूतोंसे उत्पन्न गुण हैं ।। अतः: परं प्रवक्ष्यामि भूतानामादिमुत्तमम्,अब मैं भूतोंके उत्तम आदिका वर्णन करता हूँ। सूर्य समस्त ग्रहोंका और जठरानल सम्पूर्ण प्राणियोंका आदि बतलाया जाता है। सावित्री सब विद्याओंकी और प्रजापति देवताओंके आदि हैं
vāyudeva uvāca — gandhasyādi-kāraṇaṃ bhūmiḥ; rasasyāpaḥ; rūpasya jyotirmaya ādityaḥ; sparśasya vāyuḥ; śabdasya ādikāraṇam ākāśaḥ. ete gandhādayaḥ pañca-bhūtebhya utpannā guṇāḥ. ataḥ paraṃ pravakṣyāmi bhūtānām ādim uttamam. sūryaḥ samasta-grahāṇām ādiḥ, jaṭharānalaḥ sarva-prāṇinām ādiḥ ucyate. sāvitryāḥ sarva-vidyānām āditvaṃ, prajāpatiś ca devatānām ādiḥ.
বায়ুৱে ক’লে— শব্দৰ আদিকাৰণ আকাশ; ই ভূতজন্য গুণ। গন্ধ আদি এই সকলো গুণ পঞ্চমহাভূতৰ পৰাই উদ্ভৱ। এতিয়া মই ভূতসমূহৰ উত্তম আদিমূল ক’ম— সকলো গ্ৰহৰ ভিতৰত সূৰ্যক আদ্য বুলি কোৱা হয়; আৰু সকলো প্ৰাণীক ধাৰণ কৰা জঠৰাগ্নি তেওঁলোকৰ মূল আধাৰ। সাবিত্ৰী সকলো বিদ্যাৰ আদিস্ৰোত; আৰু প্ৰজাপতি দেৱসকলৰ ভিতৰত প্ৰথম বুলি প্ৰসিদ্ধ।
वायुदेव उवाच
Educational Q&A
It maps each sensory quality to its elemental cause—smell to earth, taste to water, form to the luminous sun/fire principle, touch to air, and sound to space—then elevates sustaining origins (Sun, digestive fire, Sāvitrī, Prajāpati) as worthy of recognition and reverence within an ordered cosmos.
Vāyudeva is instructing the listener in a doctrinal explanation of the elements and their qualities, moving from basic cosmological correspondences to naming higher ‘origins’ that sustain worlds, living beings, learning, and the divine order.