Shloka 13
Adhyāya 42 — Mahābhūta–Indriya–Adhyātma-Vyavasthā
Brahmā’s Instruction on Elements and Faculties
श्रोत्रं त्वक् चक्षुषी जिह्नवा नासिका चैव पठचमी । पादौ पायुरुपस्थश्व हस्तौ वागू दशमी भवेत्
śrotraṁ tvak cakṣuṣī jihvā nāsikā caiva pañcamī | pādau pāyur upasthaś ca hastau vāk ca daśamī bhavet | manas tv ekādaśaṁ proktaṁ pūrvaṁ jayet tu tat-samūham | tataḥ sa brahmaṇaḥ sākṣātkāraṁ labhate naraḥ ||
বায়ুদেৱে ক’লে—শ্ৰোত্র, ত্বক, চক্ষু, জিহ্বা আৰু পঞ্চম নাসিকা—এই পাঁচ জ্ঞানেন্দ্ৰিয়। হাত, পা, পায়ু, উপস্থ আৰু বাক্—এই পাঁচ কৰ্মেন্দ্ৰিয়; এইদৰে দহৰ সমষ্টি হয়। মন একাদশ বুলি কোৱা হয়। মানুহে প্ৰথমে এই সমগ্ৰ গোষ্ঠীক জয় কৰিব লাগে; তেতিয়াহে ব্ৰহ্মৰ সাক্ষাৎ লাভ হয়।
वायुदेव उवाच
Educational Q&A
Mastery over the senses and organs of action—together with the mind that coordinates them—is presented as the necessary preliminary discipline; when this inner group is conquered, one becomes fit for direct realization of Brahman.
Vāyudeva instructs the listener by enumerating the faculties that bind a person to outward experience (five senses, five action-organs, and the mind) and states a spiritual sequence: first self-conquest, then Brahman-realization.