Shloka 166
तमोगुण-निरूपण
Analysis of Tamas and its Marks
तत्र तत्र नियम्यन्ते सर्वे ते तामसा गुणा: । मोह
tatra tatra niyamyante sarve te tāmasā guṇāḥ | mohaḥ, ajñānam, tyāgasyābhāvaḥ, karmāṇāṁ nirṇayaṁ na kartum aśakyatā, nidrā, garvaḥ, bhayam, lobhaḥ, svayaṁ śubha-karmasu doṣa-darśanam, smaraṇa-śakter abhāvaḥ, pariṇāmaṁ na cintayitum, nāstikatā, duścaritratā, nirviśeṣatā (śubha-aśubha-vivekābhāvaḥ), indriyāṇāṁ śaithilyam, hiṁsādi-nindya-doṣeṣu pravṛttiḥ, akāryaṁ kāryam iti ca ajñānaṁ jñānam iti ca manyanam, śatrutā, kārye manaḥ na lagnaṁ, aśraddhā, mūrkha-vicāraḥ, kuṭilatā, anavabodhaḥ, pāpa-karaṇam, ajñāna-ālasyādi-kāraṇāt dehasya gauravam, bhāva-bhakter abhāvaḥ, ajitendriyatā, nīca-karmasu anurāgaḥ—ete sarve durguṇāḥ tamo-guṇasya kāryāṇi proktāḥ | etebhyaḥ anyā api yā yā iha loke niṣiddhā matāḥ, tāḥ sarvāḥ tāmasya eva |
বায়ুৱে ক’লে—বিভিন্ন ধৰণে তমসৰ পৰা জন্ম লোৱা এই সকলো গুণ সংযত আৰু চিনাক্ত কৰা হয়: মোহ আৰু অজ্ঞান; ত্যাগৰ অভাৱ; কি কৰা উচিত তাৰ নিৰ্ণয় কৰিব নোৱাৰা; নিদ্ৰা; গৰ্ব; ভয়; লোভ; নিজৰ শুভ কৰ্মতো দোষ দেখা; স্মৃতিহানি; পৰিণাম নাভাবা; পৰম সত্যত অবিশ্বাস; দুশ্চৰিত্ৰতা; ভাল-বেয়াৰ বিবেকৰ অভাৱ; ইন্দ্ৰিয়ৰ শৈথিল্য; হিংসা আদি নিন্দনীয় দোষত প্ৰবৃত্তি; অকাৰ্যক কাৰ্য আৰু অজ্ঞানক জ্ঞান বুলি ধৰা; শত্রুতা; স্বধৰ্মকর্মত অনাসক্তি; অশ্রদ্ধা; মূৰ্খ চিন্তা; কুটিলতা; বুজ নোপোৱা; পাপ কৰা; অজ্ঞান আৰু আলস্যৰ বাবে দেহভাৰ; ভাবভক্তিৰ অভাৱ; ইন্দ্ৰিয়-নিগ্ৰহ নথকা; আৰু নীচ কৰ্মত আসক্তি—এই সকলোকে তামোগুণৰ ফল বুলি ঘোষণা কৰা হৈছে। আৰু এই লোকত যি যি নিষিদ্ধ বুলি গণ্য, সেয়াও তামসিকেই।
वायुदेव उवाच
Educational Q&A
The passage defines tamas through its observable ethical and psychological effects—delusion, inertia, lack of discernment, faithlessness, cruelty, and attachment to base actions—and implies that dharmic life requires recognizing and restraining these tendencies.
Vāyudeva is speaking as a teacher, enumerating the marks of tamas to guide the listener’s moral self-assessment and to distinguish forbidden, degrading impulses from conduct aligned with dharma.