Adhyāya 34: Kṣetrajña-Lakṣaṇa and the Araṇi Metaphor
Mind–Intellect Allegory
सम्यगुपायो दृष्टश्न॒ भ्रमरैरिव लक्ष्यते । कर्मबुद्धिरबुद्धित्वाज्ज्ञानलिज्जैरिवाश्रितम्,उस क्षेत्रका साक्षात्कार करनेके लिये पूर्ण उपाय देखा गया है। वह यह है कि उसे देखनेकी क्रियाका त्याग कर देनेसे भौंरोंके द्वारा गन्धकी भाँति वह अपने-आप जाना जाता है। किंतु कर्मविषयक बुद्धि वास्तवमें बुद्धि न होनेके कारण ज्ञानके सदृश प्रतीत होती है तो भी वह ज्ञान नहीं है। (अतः क्रियाद्वारा उसका साक्षात्कार नहीं हो सकता)
samyag upāyo dṛṣṭaś ca bhramarair iva lakṣyate | karmabuddhir abuddhitvāj jñānalijjair ivāśritam ||
ব্ৰাহ্মণে ক’লে—সেই তত্ত্বৰ সাক্ষাৎকাৰৰ বাবে সম্যক উপায় দেখা গৈছে। ‘দেখিবলৈ চেষ্টা’ নামৰ ক্ৰিয়াটোক ত্যাগ কৰিলে সেয়া আপোনা-আপুনি ধৰা দিয়ে—যেনেকৈ ভ্ৰমৰে গন্ধ ধৰে। কিন্তু কৰ্মত আসক্ত বুদ্ধি, প্ৰকৃততে অবুদ্ধি হোৱাৰ বাবে, জ্ঞানৰ দৰে দেখা দিলেও জ্ঞান নহয়; সেয়ে কেৱল কৰ্মেৰে সেই উপলব্ধি সিদ্ধ নহয়।
ब्राह्मण उवाच