Shloka 323
Pitṛ-śrāddha-haviḥ-phala-nirdeśa
Offerings for Ancestors and Their Stated Results
तमोघनायामपि वै निशायां विचरिष्यथ । बिलमें रहते समय तुम आहार न मिलनेके कारण अचेत और निष्प्राण होकर सूख जाओगे तो भी भूमि तुम्हें धारण किये रहेगी--वर्षाका जल मिलनेपर तुम पुन: जीवित हो उठोगे। घने अन्धकारसे भरी हुई रात्रिमें भी तुम विचरते रहोगे
tamoghanāyām api vai niśāyāṁ vicariṣyatha |
ভীষ্ম ক’লে—ঘন অন্ধকাৰৰে ভৰা ৰাতিতো তোমালোকে বিচৰণ কৰি থাকিবা। গুহা/বিলত লুকাই থাকোঁতে আহাৰ নাপাই তোমালোকে অচেতন, যেন প্ৰাণহীন হৈ শুকাই গ’লেও পৃথিৱীয়ে তোমালোকক ধৰি ৰাখিব; আৰু বৰষুণৰ পানী পালে তোমালোকে পুনৰ জীৱন লাভ কৰিবা। এইদৰে গাঢ় অন্ধকাৰৰ মাজতো তোমালোকৰ গতি অব্যাহত থাকিব।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse emphasizes endurance and continuity: even in conditions of extreme obscurity and hardship, one persists. Ethically, it points to steadfastness—remaining active and sustained despite deprivation and darkness.
Bhīṣma is describing a condition of survival and persistence: the addressed beings continue to move even in dense night-darkness, and even if they become inert from lack of food while hidden, they can revive when life-supporting conditions (like rain-water) return.