Shloka 27
Brāhmaṇa-vandana: Criteria for Veneration, Disciplined Speech, and Protective Kingship (अनुशासनपर्व, अध्याय ८)
भूय: स्यादुभयं दत्तं ब्राह्मणाद् यदकोपनात् । कुर्यादुभयत: शेषं दत्तशेषं न शेषयेत्
bhūyaḥ syād ubhayaṁ dattaṁ brāhmaṇād yad akopanāt | kuryād ubhayataḥ śeṣaṁ dattaśeṣaṁ na śeṣayet ||
ভীষ্মে ক’লে—“আকৌ শুনা: ক্ৰোধশূন্য ব্ৰাহ্মণৰ পৰা যি শক্তি নিৰ্গত হয়, সেয়া দ্বিগুণ ফলদায়ী হয়। দুয়োফালৰ পৰা তেজ আৰু তপোবল প্ৰয়োগ হ’লে কিছুমান অৱশিষ্ট থাকিব পাৰে; কিন্তু ক্ষমাশীল ব্ৰাহ্মণে ৰোধ কৰাৰ পাছত যি ক্ষত্ৰিয়-তেজ অৱশিষ্ট থাকে—সেইটো যদি সত্য তেজস্বী ব্ৰাহ্মণৰ বিৰুদ্ধে প্ৰয়োগ কৰা হয়, তেন্তে প্ৰতিঘাত হৈ সম্পূৰ্ণ নিঃশেষ হয়; অণুমাত্ৰও শেষ নাথাকে।”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Anger-driven power is self-defeating: a Brahmin’s calm forbearance (akrodha, kṣānti) neutralizes hostile tejas/tapas, and any residual aggressive force, when turned against true spiritual brilliance, rebounds and is completely destroyed. The verse elevates self-control over retaliatory fury.
Bhishma is instructing on the dynamics of spiritual and moral power between social orders: the Kshatriya’s aggressive ‘fire’ (tejas/tapas used as force) is checked by a patient Brahmin; if the Kshatriya then tries to use what remains against a truly radiant Brahmin, that force is repelled and extinguished entirely.