Shloka 3
च्यवन-कुशिक-संवादः
Cyavana–Kuśika Dialogue on Hospitality, Service, and Lineage Questions
भीष्म उवाच आत्मा पुत्रश्न विज्ञेयस्तस्यानन्तरजश्न यः । निरुक्तजश्न विज्ञेय: सुत: प्रसृतजस्तथा
bhīṣma uvāca ātmā putraḥ vijñeyaḥ tasyānantara-jaḥ yaḥ | nirukta-jaḥ vijñeyaḥ sutaḥ prasṛta-jaḥ tathā ||
ভীষ্মে ক’লে—স্বামী-স্ত্ৰীৰ সংযোগত তৃতীয় কাৰোৰ হস্তক্ষেপ নথকা, কেৱল স্বামীৰ বীৰ্যৰ পৰা জন্ম লোৱা পুত্ৰ ‘অনন্তৰজ’ (ঔৰস); তাক নিজৰ আত্মাৰ সমান জ্ঞান কৰিব লাগে। দ্বিতীয়টো ‘নিরুক্তজ’ আৰু তৃতীয়টো ‘প্ৰসৃতজ’ পুত্ৰ। (এই দুয়োটা ক্ষেত্ৰজ পুত্ৰৰ উপভেদ।)
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma outlines a dharma-based taxonomy of sons, emphasizing that the ‘anantaraja’ (aurasa) son—born solely from the husband’s seed without third-party involvement—should be regarded as one’s own self, while also acknowledging other recognized categories (niruktaja, prasritaja) within discussions of lineage and legal-ethical status.
In Anushasana Parva’s instructional setting, Bhishma is teaching norms of dharma concerning family and progeny, defining and ranking types of sons used in traditional legal-ethical discourse about lineage, rights, and social recognition.