Adhyaya 4
उग्रश्रवाः सूतः नैमिषारण्ये — Sauti at Naimiṣāraṇya (Protocol of Epic Recitation)
Upa-parva: Anukramaṇikā Upaparva (Cataloguing and Frame-Setting Episode)
This chapter stages the Mahābhārata’s reception setting. Ugraśravā Sauti, son of Lomaharṣaṇa and trained in purāṇic lore, approaches the sages assembled at Naimiṣāraṇya during Śaunaka’s twelve-year satra. With folded hands he asks what they wish to hear, positioning narration as responsive rather than self-assertive. The sages acknowledge his mastery of diverse divine and human story-cycles and indicate that Śaunaka, the respected kulapati, is presently seated by the sacred fire. They request that Sauti wait until the presiding teacher is properly seated on an honored seat, after which he should answer Śaunaka’s questions. Sauti agrees to speak auspicious narratives of varied scope when duly prompted. The chapter closes with Śaunaka completing ritual duties in order—satisfying deities by speech and ancestors by water—then entering the yajña hall where brahmarṣis sit with restrained vows; as the assembly settles, Śaunaka begins to address the gathering, initiating formal inquiry.
Chapter Arc: नैमिषारण्य के द्वादशवार्षिक सत्र में, लोमहर्षणपुत्र उग्रश्रवा सौति पुराण-परिश्रम से सिद्ध होकर ऋषियों के सम्मुख उपस्थित होता है—और पूछता है: ‘आप क्या सुनना चाहते हैं?’ → ऋषिगण उसकी विद्या की व्यापकता (देव-दानव, मनुष्य, उरग, गन्धर्व आदि की दिव्य कथाएँ) का स्मरण कर उसे कथा-प्रवेश के लिए प्रेरित करते हैं; साथ ही कुलपति शौनक अग्निशरण में उपासना/कर्मकाण्ड में संलग्न हैं—अतः प्रतीक्षा और मर्यादा का तनाव बनता है कि कथा किस विधि से आरम्भ हो। → शौनक विधिपूर्वक कर्म सम्पन्न कर देव-पितृ तर्पण करके यज्ञायतन में ऋत्विजों व सदस्यों के बीच गृहपति-आसन ग्रहण करते हैं; सभा स्थिर होती है और शौनक का वचन-प्रारम्भ (कथा-आज्ञा का क्षण) कथा-प्रवेश का शिखर बनता है। → सत्र-सभा की औपचारिक व्यवस्था पूर्ण होती है: ऋषि-समाज, गृहपति शौनक, और पुराणिक सौति—तीनों की भूमिकाएँ निश्चित हो जाती हैं; अब महाभारत-कथा को यज्ञीय अनुशासन और श्रोता-आज्ञा के साथ आगे बढ़ने का आधार तैयार होता है। → शौनक के ‘अब्रवीदिदम्’ के साथ संकेत मिलता है कि अगला वचन ही कथा की दिशा तय करेगा—कौन-सी कथा पहले खुलेगी और किस हेतु से।
Shlokas
Verse 1
अपन बछ। है २ >> (पौलोमपर्व) चतुर्थो 5 ध्याय: कथा-प्रवेश लोमहर्षणपुत्र उग्रश्रवाः सौति:: पौराणिको नैमिषारण्ये शौनकस्य कुलपतेद्धादशवार्षिके सत्रे ऋषीनभ्यागतानुपतस्थे
পৌলোমপৰ্বৰ কাহিনি-প্ৰৱেশ: নৈমিষাৰণ্যত কুলপতি শৌনকৰ দ্বাদশবছৰীয়া সত্রযজ্ঞ চলি আছিল, আৰু তাত সমাগত মহর্ষিসকলৰ যথাবিধি সেৱা-শুশ্ৰূষা চলিছিল। সেই সময়তে একদিন লোমহর্ষণৰ পুত্ৰ উগ্ৰশ্ৰৱা—যি ‘সৌতি’ নামে প্ৰসিদ্ধ আৰু সূতবংশজাত—তাত উপস্থিত হ’ল। পুৰাণকথা বৰ্ণনাত নিপুণ সেইজন, দীঘলীয়া সত্রত একত্ৰ ঋষিসকলক প্ৰাচীন পৰম্পৰা ক’বলৈ আহিল।
Verse 2
पौराणिक: पुराणे कृतश्रम: स कृताञ्जलिस्तानुवाच । कि भवन्न्त:ः श्रोतुमिच्छन्ति किमहं ब्रवाणीति
পুৰাণবিদ্যাত দীঘলীয়া পৰিশ্ৰমে প্ৰশিক্ষিত সেই পৌৰাণিকে কৰজোড়ে ক’লে—“পূজ্য মহর্ষিগণ! আপোনালোকে কি শুনিবলৈ ইচ্ছা কৰে? মই কোন বিষয় ক’ম?”
Verse 3
इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपर्वके अन्तर्गत पौष्यपर्वमें (पौष्पाख्यानविषयक) तीयरा अध्याय पूरा हुआ
তেতিয়া ঋষিসকলে ক’লে—“হে লোমহর্ষণকুমাৰ! আমি তোমাক এক উৎকৃষ্ট বিষয় জনাম; আৰু তাৰ প্ৰতিদানস্বৰূপ তুমি আমাক বচন শুনাবা। কাহিনিৰ সুযোগ আহিলে, শুনিবলৈ আগ্ৰহী আমাৰ সন্মুখত তুমি বহু কাহিনি বৰ্ণনা কৰিবা।”
Verse 4
तत्र भगवान् कुलपतिस्तु शौनकोडग्निशरणमध्यास्ते,किंतु पूज्यपाद कुलपति भगवान् शौनक अभी अग्निकी उपासनामें संलग्न हैं इति श्रीमहा भारते आदिपर्वणि पौलोमपर्वणि कथाप्रवेशो नाम चतुर्थोउध्याय: ।।
উত্তঙ্কে ক’লে—তাত পূজ্য কুলপতি ভগৱান শৌনক অগ্নিশৰণত আসীন; কিন্তু এই সময়ত পূজ্যপাদ ভগৱান শৌনক অগ্নি-উপাসনাত নিমগ্ন। এইদৰে শ্ৰীমহাভাৰতৰ আদিপৰ্বৰ অন্তৰ্গত পৌলোমপৰ্বত ‘কথাপ্ৰৱেশ’ নামৰ চতুৰ্থ অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Verse 5
यो5सौ दिव्या: कथा वेद देवतासुरसंश्रिता: । मनुष्योरगगन्धर्वकथा वेद च सर्वश:
উত্তঙ্কে ক’লে—দেৱতা আৰু অসুৰসকলৰ সৈতে সম্পৰ্কিত বহু দিব্য কাহিনী তেওঁ জানে। মানুহ, নাগ আৰু গন্ধৰ্বসকলৰ কাহিনিতো তেওঁ সম্পূৰ্ণ পৰিচিত।
Verse 6
स चाप्यस्मिन् मखे सौते विद्वान् कुलपतिर्द्धिज: । दक्षो धृतव्रतो धीमाउ्छास्त्रे चारण्यके गुरु:
হে সৌতি! এই যজ্ঞসত্ৰত সেই বিদ্বান কুলপতি দ্বিজো উপস্থিত—দক্ষ, দৃঢ়ব্ৰত আৰু ধীমান। শাস্ত্ৰ আৰু আৰণ্যক-বিদ্যাত তেওঁ গুৰুৰূপে মান্য।
Verse 7
सत्यवादी शमपरस्तपस्वी नियतव्रतः । सर्वेषामेव नो मान्य: स तावत् प्रतिपाल्यताम्
উত্তঙ্কে ক’লে—তেওঁ সত্যবাদী, শম-দমত পৰায়ণ, তপস্বী আৰু নিয়তব্ৰত। তেওঁ আমাৰ সকলোৰে মান্য; সেয়ে তেওঁ অহালৈকে অপেক্ষা কৰা হওক।
Verse 8
तस्मिन्नध्यासति गुरावासनं परमार्चितम् | ततो वक्ष्यसि यत्त्वां स प्रक्ष्यति द्विजसत्तम:
গুৰুদেৱ শৌনক যেতিয়া ইয়াত পৰমপূজ্য আসনত অধিষ্ঠিত হ’ব, তেতিয়া সেই দ্বিজশ্ৰেষ্ঠে তোমাক যি সুধিব, সেই বিষয়কেই আধাৰ কৰি তুমি ক’বা।
Verse 9
सौतिरवाच एवमस्तु गुरौ तस्मिन्नुपविष्टे महात्मनि । तेन पृष्ट: कथा: पुण्या वक्ष्यामि विविधाश्रया:
সূতপুত্ৰ উগ্ৰশ্ৰৱাই ক’লে—“এৱমস্তু। সেই মহাত্মা গুৰু আসনত উপবিষ্ট হোৱাৰ পাছত, তেওঁৰ প্ৰশ্নানুসাৰে মই বিভিন্ন আশ্ৰয়ৰ পৰা আহা বহু পুণ্যপ্ৰদ কাহিনী বৰ্ণনা কৰিম।”
Verse 10
सो<थ विप्रर्षभ: सर्व कृत्वा कार्य यथाविधि । देवान् वाम्भि: पितृनद्धिस्तर्पयित्वा55जगाम ह
তাৰ পাছত সেই বিপ্ৰশ্ৰেষ্ঠে বিধিমতে সকলো কৰ্তব্য সম্পন্ন কৰিলে। বৈদিক স্তোত্ৰে দেৱতাসকলক আৰু জলাঞ্জলিৰে পিতৃসকলক তৃপ্ত কৰি, তাৰ পাছত তেওঁ সেই ঠাইলৈ গ’ল য’ত সিদ্ধ, ব্ৰতধাৰী ব্ৰহ্মৰ্ষিসকল যজ্ঞমণ্ডপত সুখে উপবিষ্ট আছিল আৰু সূতপুত্ৰক অগ্ৰাসন দিছিল।
Verse 11
यत्र ब्रह्मर्षप: सिद्धा: सुखासीना धृतव्रता: । यज्ञायतनमा॒श्रित्य सूतपुत्रपुर:सरा:
য’ত সিদ্ধ ব্ৰহ্মৰ্ষিসকল—ব্ৰতত দৃঢ়—যজ্ঞায়তন আশ্ৰয় কৰি সুখে উপবিষ্ট আছিল আৰু সূতপুত্ৰক অগ্ৰভাগত স্থাপন কৰিছিল।
Verse 12
ऋतच्विक्ष्वथ सदस्येषु स वै गृहपतिस्तदा । उपविष्टेषूपविष्ट: शौनको<थाब्रवीदिदम्,ऋत्विजों और सदस्योंके बैठ जानेपर कुलपति शौनकजी भी वहाँ बैठे और इस प्रकार बोले
ঋত্বিকসকল আৰু সভাসদসকল উপবিষ্ট হোৱাৰ পাছত, গৃহপতি শৌনকো তেওঁলোকৰ মাজত বহি এইদৰে ক’লে।
Frequently Asked Questions
The ethical tension concerns when speech becomes legitimate: Sauti is capable of telling many narratives, yet he restrains himself until the proper authority (Śaunaka) is seated and inquiry is formally posed.
Knowledge is not merely content but a governed practice—truthful, context-sensitive speech, humility before institutional authority, and learning structured by questions are presented as prerequisites for reliable tradition.
Rather than a direct phalaśruti, the chapter supplies meta-commentary through framing: it demonstrates the epic’s self-authentication by showing correct ritual-social conditions for transmission, implying that understanding depends on proper reception as well as narration.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.