Shloka 163
अग्निभय-प्रसङ्गे मन्दपालस्य शोकः
Mandapāla’s Lament amid the Threat of Fire
नादेन रिपुसैन्यानां येषां संज्ञा प्रणश्यति । उस रथके शिखरपर बैठा हुआ वह वानर ऐसा जान पड़ता था, मानो शत्रुओंको भस्म कर डालना चाहता हो। उस ध्वजमें और भी नाना प्रकारके बड़े भयंकर प्राणी रहते थे, जिनकी आवाज सुनकर शत्रु-सैनिकोंके होश उड़ जाते थे
nādena ripusainyānāṃ yeṣāṃ saṃjñā praṇaśyati | rathasya śikharopaviṣṭaḥ sa vānara iva dṛśyate, śatrūn bhasma kartum icchann iva | tasmin dhvaje ca nānāvidhā mahābhayānakāḥ prāṇinaḥ santi, yeṣāṃ śabdaṃ śrutvā śatru-sainikānāṃ prajñā muhyati |
বৈশম্পায়নে ক’লে—সেই ভয়ংকৰ প্ৰাণীবোৰৰ কেৱল গর্জনতেই শত্রুসৈন্যৰ সংজ্ঞা লোপ পায়। ৰথশিখৰত অধিষ্ঠিত সেই বানৰ-ধ্বজ যেন শত্রুবোৰক ভস্ম কৰি পেলাবলৈ উদ্গ্ৰীৱ—এনে দেখা গৈছিল। সেই পতাকাত আৰু বহু প্ৰকাৰৰ মহান্ আৰু অতি ভয়ংকৰ প্ৰাণী বাস কৰিছিল; সিহঁতৰ চিঞৰ শুনি শত্রুসেনা বিভ্ৰান্ত আৰু ব্যাকুল হৈ পৰিছিল।
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse highlights that in warfare the mind is decisive: terror, sound, and symbols can shatter an opponent’s composure. Ethically, it suggests that disciplined power and psychological mastery may achieve victory by breaking morale rather than by indiscriminate violence.
Vaiśaṃpāyana describes a chariot-banner bearing a monkey figure and other fearsome beings. Their roaring cries are so dreadful that enemy soldiers lose their senses, indicating the overwhelming, intimidating presence of the warrior’s standard in battle.