Shloka 48
Droṇa’s Ācārya-Dakṣiṇā: Capture of Drupada and Division of Pāñcāla (द्रोण-आचार्यदक्षिणा)
ततो दुर्योधनस्तत्र हृदयेन हसन्निव | कृतकृत्यमिवात्मानं मन्यते पुरुषाधम:,उस पापात्माका हृदय छूरेके समान तीखा था; परंतु बातें वह ऐसी करता था, मानो उनसे अमृत झर रहा हो। वह सगे भाई और हितैषी सुहृदकी भाँति स्वयं भीमसेनके लिये भाँति-भाँतिके भक्ष्य पदार्थ परोसने लगा। भीमसेन भोजनके दोषसे अपरिचित थे; अतः दुर्योधनने जितना परोसा, वह सब-का-सब खा गये। यह देख नीच दुर्योधन मन-ही-मन हँसता हुआ-सा अपने-आपको कृतार्थ मानने लगा
tato duryodhanas tatra hṛdayena hasann iva | kṛtakṛtyam ivātmānaṃ manyate puruṣādhamaḥ ||
তেতিয়া তাত দুঃশাসনৰ পুত্ৰ দুৰ্যোধন হৃদয়তে যেন হাঁহি উঠা মানুহৰ দৰে—সেই পুৰুষাধম—নিজকে কৃতকৃত্য বুলি ভাবিলে। ভিতৰত তাৰ হৃদয় আছিল ছুৰীৰ ধাৰাৰ দৰে তীক্ষ্ণ; কিন্তু বাহিৰত সি এনেকুৱা মধুৰ কথা ক’লে যেন অমৃত ঝৰি পৰিছে। সহোদৰ ভ্ৰাতা আৰু হিতৈষী সুহৃদৰ দৰে সি নিজেই ভীমসেনৰ বাবে নানাবিধ ভক্ষ্য পৰিবেশন কৰিবলৈ ধৰিলে। ভীমসেন ভোজনৰ দোষ-গুণ নাজানিছিল; সেয়ে দুৰ্যোধনে যিমান দিলে, সেয়া সকলোকে সি ভক্ষণ কৰিলে। এই দেখি নীচ দুৰ্যোধন মনে মনে আনন্দিত হৈ নিজকে সফল বুলি গণিলে।
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse condemns inner malice concealed beneath outward propriety: a person may appear courteous, yet if the heart delights in harming others, that hidden intention marks ethical baseness (adharma).
Vaiśampāyana describes Duryodhana’s inner state at that moment: he secretly laughs to himself and feels his plan has succeeded, revealing his deceitful satisfaction despite any outward show of friendliness.